প্ৰাচীন অসমৰ ধৰ্ম (Religion in Ancient Assam)
প্ৰাচীন অসমৰ ধৰ্মীয় জীৱন আছিল অতিশয় চহকী আৰু বৈচিত্ৰময়। প্ৰাচীন ভাৰতৰ আন বহুতো অঞ্চলৰ বিপৰীতে য’ত দীৰ্ঘকাল ধৰি এটা বিশেষ ধৰ্মীয় পৰম্পৰাৰ আধিপত্য আছিল, অসমত এক বহুত্ববাদী আধ্যাত্মিক পৰিৱেশ (pluralistic spiritual landscape) গঢ়ি উঠিছিল য’ত অসংখ্য বিশ্বাস পদ্ধতিয়ে একেলগে সহাৱস্থান আৰু আন্তঃক্ৰিয়া কৰিছিল। শতিকাজুৰি, থলুৱা জনজাতীয় বিশ্বাসসমূহ (indigenous tribal beliefs) ব্ৰাহ্মণ্য হিন্দু ধৰ্মৰ (Brahmanical Hinduism) সৈতে একত্ৰিত হৈছিল, আনহাতে বৌদ্ধ ধৰ্ম আৰু জৈন ধৰ্ময়ো নিজৰ সাংস্কৃতিক আৰু পুৰাতাত্ত্বিক চিন থৈ গৈছিল।
এই জটিল ধৰ্মীয় পৰিৱেশটো প্ৰব্ৰজন, বাণিজ্যৰ সম্পৰ্ক, ৰাজকীয় পৃষ্ঠপোষকতা (royal patronage) আৰু চুবুৰীয়া অঞ্চল যেনে বংগ, বিহাৰ, তিব্বত আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ সৈতে সাংস্কৃতিক বিনিময়ৰ জৰিয়তে বিকশিত হৈছিল। ইয়াৰ পৰিণতি আছিল এক অনন্য সংশ্লেষণ (synthesis) য’ত জনজাতীয় প্ৰকৃতিবাদী পৰম্পৰা (animistic traditions), তান্ত্ৰিক পদ্ধতি (Tantric practices) আৰু ধ্ৰুপদী হিন্দু দৰ্শন একত্ৰিত হৈ এক সুকীয়া ধৰ্মীয় পৰিচয় গঢ়ি তুলিছিল।
সেয়েহে, প্ৰাচীন অসমৰ ধৰ্ম বুজিবলৈ কেৱল মন্দিৰ আৰু ধৰ্মশাস্ত্ৰৰ ওপৰতে নহয়, স্থানীয় নীতি-নিয়ম, লোক-পৰম্পৰা আৰু পুৰাতাত্ত্বিক অৱশেষসমূহৰ ওপৰতো চকু ফুৰোৱা দৰকাৰ, যিবোৰে একেলগে এই অঞ্চলৰ আধ্যাত্মিক ভেটি প্ৰকট কৰে।
ক) প্ৰাক-বৈদিক প্ৰকৃতিবাদী পৰম্পৰা (Pre-Vedic Animistic Traditions)
খ) প্ৰাচীন অসমত হিন্দু ধৰ্ম (Hinduism in Ancient Assam)
গ) প্ৰাচীন অসমত বৌদ্ধ ধৰ্ম (Buddhism in Ancient Assam)
ঘ) প্ৰাচীন অসমত জৈন ধৰ্ম (Jainism in Ancient Assam)
ক) প্ৰাক-বৈদিক প্ৰকৃতিবাদী পৰম্পৰা (Pre-Vedic Animistic Traditions)
বৈদিক ব্ৰাহ্মণ্য ধৰ্মৰ আগমণৰ পূৰ্বে, অসমৰ আদিম বাসিন্দা সকল—যিবোৰৰ ভিতৰত আছিল বড়ো, খাচী, কাৰ্বি আৰু অন্যান্য থলুৱা গোট—এনে কিছুমান বিশ্বাস পদ্ধতি অনুসৰণ কৰিছিল যিবোৰক আধুনিক পণ্ডিতসকলে প্ৰকৃতিবাদ (animism) বুলি বৰ্ণনা কৰে।
প্ৰকৃতিবাদ (Animism) হ’ল এনে এক বিশ্বাস যে প্ৰাকৃতিক বস্তু আৰু শক্তিবোৰৰ মাজত আধ্যাত্মিক শক্তি থাকে। প্ৰাচীন অসমত প্ৰকৃতিকেই পবিত্ৰ বুলি গণ্য কৰা হৈছিল।
প্ৰকৃতিৰ উপাসনা (Worship of Nature)
মানুহে প্ৰকৃতিৰ বিভিন্ন উপাদানক শ্ৰদ্ধা আৰু উপাসনা কৰিছিল, যাৰ ভিতৰত আছিল:
- নদী, যিবোৰক জীৱনদায়ী আৰু ঐশ্বৰিক বুলি বিশ্বাস কৰা হৈছিল।
- পাহাৰ আৰু পৰ্বত, যিবোৰক আত্মাৰ বাসস্থান হিচাপে দেখা হৈছিল।
- অৰণ্য আৰু গছ-গনি, যিবোৰক পবিত্ৰ আৰু অতিপ্ৰাকৃতিক সত্তা থকা বুলি গণ্য কৰা হৈছিল।
- প্ৰাকৃতিক আত্মা আৰু ৰক্ষাকৰ্তা দেৱতা, যিবোৰে দৈনন্দিন জীৱনত প্ৰভাৱ পেলায় বুলি বিশ্বাস কৰা হৈছিল।
এই বিশ্বাসসমূহ ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ পৰিৱেশৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত আছিল, য’ত নদী, অৰণ্য আৰু পাহাৰে ভূ-প্ৰকৃতিক আধিপত্য বিস্তাৰ কৰিছিল।
পূৰ্বপুৰুষৰ উপাসনা আৰু ধৰ্মীয় আচাৰ-আচৰণ (Ancestor Worship and Ritual Practices)
আদিম ধৰ্মৰ আন এক গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য আছিল পূৰ্বপুৰুষৰ উপাসনা (ancestor worship) । জনজাতীয় সম্প্ৰদায়সমূহে বিশ্বাস কৰিছিল যে পূৰ্বপুৰুষৰ আত্মাই জীৱিতসকলক পথ প্ৰদৰ্শন আৰু সুৰক্ষা দি থাকে। সেয়েহে তেওঁলোকক সন্মান জনাবলৈ ধৰ্মীয় অৰ্ঘ্য নিবেদন কৰা হৈছিল।
ধৰ্মীয় আচাৰসমূহৰ ভিতৰত ইয়াৰো অন্তৰ্ভুক্ত আছিল:
- উৰ্বৰতাৰ ৰীতি-নীতি (Fertility rituals), যাৰ উদ্দেশ্য আছিল কৃষিৰ সমৃদ্ধি আৰু জনসংখ্যা বৃদ্ধি নিশ্চিত কৰা।
- শস্য চপোৱাৰ সময়ৰ সৈতে জড়িত ঋতুভিত্তিক অনুষ্ঠানসমূহ।
- আত্মা আৰু স্থানীয় দেৱতাক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ বলিপ্ৰথা (Animal sacrifices) ।
এই পৰম্পৰাসমূহ কোনো আনুষ্ঠানিক প্ৰতিষ্ঠান হিচাপে কঠোৰভাৱে সংগঠিত নাছিল, বৰঞ্চ এইবোৰ আছিল পুৰুষানুক্ৰমে চলি অহা সম্প্ৰদায় ভিত্তিক আচাৰ-অনুষ্ঠান।
পৰৱৰ্তী হিন্দু ধৰ্মৰ ওপৰত প্ৰভাৱ (Influence on Later Hinduism)
যেতিয়া ব্ৰাহ্মণ্য হিন্দু ধৰ্ম লাহে লাহে অসমত বিয়পি পৰিছিল, এই থলুৱা পৰম্পৰাসমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে বিলুপ্ত হোৱা নাছিল। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে, সেইবোৰ বিশেষকৈ শাক্ত ধৰ্ম (Shaktism) আৰু তান্ত্ৰিক উপাসনাৰ বিকাশত একত্ৰিত আৰু অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল।
এইদৰে, অসমৰ আদিম প্ৰকৃতিবাদী পৰম্পৰাসমূহে আধ্যাত্মিক ভেটি গঠন কৰিছিল যাৰ ওপৰত পৰৱৰ্তী ধৰ্মীয় ব্যৱস্থাসমূহ গঢ়ি উঠিছিল।
খ) প্ৰাচীন অসমত হিন্দু ধৰ্ম (Hinduism in Ancient Assam)
সময়ৰ লগে লগে, অসমত হিন্দু ধৰ্মই আধিপত্য বিস্তাৰ কৰা ধৰ্মীয় কাঠামো হৈ পৰিছিল, বিশেষকৈ কামৰূপৰ বৰ্মন, শালস্তম্ভ আৰু পাল বংশৰ দৰে আঞ্চলিক ৰাজবংশৰ পৃষ্ঠপোষকতাত।
অৱশ্যে, ইয়াত প্ৰচলিত হিন্দু ধৰ্মৰ ৰূপটো উত্তৰ ভাৰতৰ সৈতে একে নাছিল। ইয়াত স্থানীয় ৰীতি-নীতি, জনজাতীয় বিশ্বাস আৰু তান্ত্ৰিক পদ্ধতিসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত আছিল, যাৰ ফলত এক সুকীয়া আঞ্চলিক ৰূপৰ সৃষ্টি হৈছিল।
প্ৰাচীন অসমৰ আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য হিন্দু পৰম্পৰাসমূহ আছিল:
- শৈৱ ধৰ্ম (Shaivism – শিৱৰ উপাসনা)
- বৈষ্ণৱ ধৰ্ম (Vaishnavism – বিষ্ণুৰ উপাসনা)
- শাক্ত ধৰ্ম (Shaktism – দেৱীৰ উপাসনা)
- সূৰ্য উপাসনা (Sun worship)
অসমত শৈৱ ধৰ্ম (Shaivism in Assam)
- প্ৰাচীন অসমত ভগৱান শিৱৰ উপাসনা অৰ্থাৎ শৈৱ ধৰ্ম ব্যাপকভাৱে প্ৰচলিত আছিল। শিৱক ব্ৰাহ্মণ্য মন্দিৰ আৰু জনজাতীয় উপাসনা—উভয় পদ্ধতিৰে শ্ৰদ্ধা কৰা হৈছিল।
- অসংখ্য পুৰাতাত্ত্বিক আৱিষ্কাৰ—যেনে শিলৰ লিংগ, মন্দিৰৰ ধ্বংসাৱশেষ আৰু ভাস্কৰ্যই শৈৱ ধৰ্মৰ জনপ্ৰিয়তা প্ৰমাণ কৰে।
- শিৱলিংগ, যিয়ে বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ সৃজনীমূলক শক্তিক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে, মন্দিৰত ব্যৱহৃত আটাইতকৈ সাধাৰণ চিহ্ন আছিল।
- অসংখ্য লিপি আৰু শিল্পকৰ্মত শিৱৰ আন এক নাম মহাদেৱৰ উল্লেখ পোৱা যায়।
- কিছুমান অঞ্চলত শিৱৰ উপাসনাই স্থানীয় পাহাৰ আৰু উৰ্বৰতাৰ ধৰ্মীয় বিশ্বাসকো একত্ৰিত কৰিছিল, যিয়ে দেৱতাজনক প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ সৈতে সংযোগ কৰিছিল।
- কিছুমান স্থান: উমানন্দ মন্দিৰ, দ-পৰ্বতীয়া মন্দিৰৰ ধ্বংসাৱশেষ, মদন কামদেৱ মন্দিৰ চৌহদ, শুক্ৰেশ্বৰ মন্দিৰ, সূৰ্য পাহাৰ।
বৈষ্ণৱ ধৰ্ম আৰু ৰাজকীয় পৃষ্ঠপোষকতা (Vaishnavism and Royal Patronage)
- শৈৱ ধৰ্মৰ সমান্তৰালভাৱে ভগৱান বিষ্ণুৰ উপাসনা অৰ্থাৎ বৈষ্ণৱ ধৰ্মও গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল।
- প্ৰাচীন অসমৰ বহুতো ৰজাই বিষ্ণুৰ সৈতে জড়িত পৌৰাণিক বা মহাকাব্যিক বংশৰ সৈতে নিজকে সংযোগ কৰি নিজৰ কৰ্তৃত্বক বৈধতা দিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।
- কিছুমান শাসকে মহাভাৰতত উল্লেখিত প্ৰাগজ্যোতিষপুৰৰ কিংবদন্তি ৰজা ভগদত্তৰ বংশধৰ বুলি দাবী কৰিছিল।
- পুৰাতাত্ত্বিক খননৰ জৰিয়তে বিষ্ণু আৰু তেওঁৰ অৱতাৰ যেনে নাৰায়ণৰ নামত উৎসৰ্গিত মন্দিৰসমূহ আৱিষ্কাৰ কৰা হৈছে।
- শাসকসকলৰ বাবে এনে ধৰ্মীয় সংযোগে তেওঁলোকৰ ৰাজনৈতিক বৈধতা শক্তিশালী কৰাত সহায় কৰিছিল, আনহাতে জনসাধাৰণৰ বাবে ই স্থানীয় পৰম্পৰাক বহল ভাৰতীয় পৌৰাণিক কাহিনীৰ সৈতে সংযোগ কৰা এক ভক্তিমূলক গাঁথনি প্ৰদান কৰিছিল।
- কিছুমান স্থান: হয়গ্ৰীৱ মাধৱ মন্দিৰ, হাজোৰ মাধৱ মন্দিৰ, সূৰ্য পাহাৰ, দ-পৰ্বতীয়া মন্দিৰৰ ধ্বংসাৱশেষ, মদন কামদেৱ মন্দিৰ চৌহদ।
শাক্ত ধৰ্ম আৰু কামাখ্যা উপাসনাৰ জনজাতীয় মূল (Shaktism and the Tribal Origins of Kamakhya Worship)
প্ৰাচীন অসমৰ সকলো ধৰ্মীয় পৰম্পৰাৰ ভিতৰত শাক্ত ধৰ্ম সম্ভৱতঃ আটাইতকৈ সুকীয়া আৰু প্ৰভাৱশালী আছিল।
শাক্ত ধৰ্মই শক্তি অৰ্থাৎ ঐশ্বৰিক নাৰী শক্তিৰ উপাসনাৰ ওপৰত কেন্দ্ৰীভূত কৰে, যিটোক সকলো সৃষ্টিৰ উৎস বুলি বিশ্বাস কৰা হয়।
কামাখ্যা মন্দিৰ (The Kamakhya Temple)
- অসমত শাক্ত উপাসনাৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰ হ’ল গুৱাহাটীৰ ওচৰৰ নীলাচল পাহাৰত অৱস্থিত কামাখ্যা মন্দিৰ।
- এই ধৰ্মস্থানখন কালক্ৰমত ভাৰতৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ তান্ত্ৰিক তীৰ্থ কেন্দ্ৰ হৈ পৰিছিল।
- কালিকা পুৰাণ আৰু যোগিনী তন্ত্ৰৰ দৰে পবিত্ৰ গ্ৰন্থৰ মতে, ভগৱান বিষ্ণুৱে দেৱী সতীৰ দেহ খণ্ড-বিখণ্ড কৰাৰ সময়ত যি ঠাইত তেওঁৰ যোনি (গৰ্ভাশয়) পৰিছিল, সেই ঠাইখনকেই এই মন্দিৰে চিহ্নিত কৰে।
- এই সম্পৰ্কৰ বাবে কামাখ্যাক অন্যতম পবিত্ৰ শক্তিপীঠ হিচাপে গণ্য কৰা হয়।
দেৱী উপাসনাৰ জনজাতীয় মূল (Tribal Roots of Goddess Worship)
পণ্ডিতসকলে বিশ্বাস কৰে যে কামাখ্যাৰ উপাসনা খাচী আৰু বড়োৰ দৰে থলুৱা গোটসমূহে পালন কৰা জনজাতীয় উৰ্বৰতাৰ বিশ্বাসৰ পৰাই উৎপত্তি হ’ব পাৰে।
এই আদিম বিশ্বাসসমূহে গুৰুত্ব দিছিল:
- নাৰীৰ উৰ্বৰতা
- কৃষিৰ সমৃদ্ধি
- প্ৰকৃতি আৰু প্ৰজননৰ চক্ৰ
যেতিয়া হিন্দু তান্ত্ৰিক পৰম্পৰাৰ আগমন ঘটিল, সেইবোৰ এই স্থানীয় বিশ্বাসৰ সৈতে মিলি গৈ এক শক্তিশালী আৰু অনন্য ধৰ্মীয় ব্যৱস্থাৰ সৃষ্টি কৰিলে।
তান্ত্ৰিক ৰীতি-নীতি (Tantric Rituals)
কামাখ্যাৰ সৈতে জড়িত আচাৰ-অনুষ্ঠানসমূহত প্ৰায়েই তান্ত্ৰিক পদ্ধতিৰ অন্তৰ্ভুক্ত আছিল, যাৰ ভিতৰত আছিল:
- ঐশ্বৰিক নাৰী শক্তিৰ ধ্যান
- উৰ্বৰতা আৰু সৃষ্টিৰ প্ৰতীকী ৰীতি-নীতি
- বলিপ্ৰথা, বিশেষকৈ ছাগলী আৰু ম’হৰ বলি।
জনজাতীয় পৰম্পৰা আৰু তান্ত্ৰিক হিন্দু দৰ্শনৰ এই মিশ্ৰণে কামাখ্যাক ভাৰতৰ অন্যতম অসাধাৰণ আৰু প্ৰভাৱশালী ধৰ্মীয় কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ়ি তুলিছিল।
সূৰ্য উপাসনা আৰু সূৰ্যৰ ভাস্কৰ্য (Sun Cult and Surya Sculptures)
- প্ৰাচীন অসমীয়া ধৰ্মৰ আন এক আকৰ্ষণীয় বৈশিষ্ট্য আছিল সূৰ্য দেৱতাৰ উপাসনা।
- শৈৱ বা শাক্ত ধৰ্মৰ দৰে আধিপত্য বিস্তাৰ নকৰিলেও, এই অঞ্চলত সূৰ্য উপাসনা স্পষ্টভাৱে আছিল।
- পুৰাতাত্ত্বিক প্ৰমাণ – সূৰ্যৰ শিলৰ ভাস্কৰ্য তলত দিয়া ঠাইবোৰত পোৱা গৈছে:
- কাকী (নগাঁও জিলা)
- তেজপুৰ
- এই ভাস্কৰ্যসমূহত সূৰ্যক ঘোঁৰাই টানি নিয়া ৰথত উঠি থকা দেখুওৱা হৈছে, যিটো গুপ্ত যুগৰ ভাৰতীয় কলাৰ এক সাধাৰণ চানেকি।
- এই ভাস্কৰ্যসমূহৰ উপস্থিতিৰ পৰা বুজা যায় যে এসময়ত এই অঞ্চলবোৰত সূৰ্য মন্দিৰ বা দেৱালয় আছিল।
- সাংস্কৃতিক গুৰুত্ব: সূৰ্য উপাসনাই অসম আৰু উত্তৰ ভাৰতৰ কলাত্মক পৰম্পৰাৰ মাজৰ ব্যাপক সংযোগক প্ৰতিফলিত কৰে, বিশেষকৈ গুপ্ত আৰু গুপ্ত-পৰৱৰ্তী যুগত। ই সৌৰ প্ৰতীকবাদৰ গুৰুত্বও আলোকপাত কৰে, যিয়ে পোহৰ, শক্তি আৰু ব্ৰহ্মাণ্ডীয় শৃংখলাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।
হিন্দু ধৰ্মত অনুসৰণ কৰা গৌণ দেৱ-দেৱীসমূহ (Minor Deities followed in Hinduism)
প্ৰধান দেৱতাসকলৰ উপৰিও প্ৰাচীন অসমত বিভিন্ন গৌণ দেৱ-দেৱীৰো পূজা কৰা হৈছিল।
পুৰাতাত্ত্বিক আৱিষ্কাৰসমূহে তলত দিয়াসকলৰ নামত উৎসৰ্গিত ভাস্কৰ্য আৰু লিপি প্ৰকট কৰিছে:
- ইন্দ্ৰ:
- দেৱতাসকলৰ বৈদিক ৰজা ইন্দ্ৰক কেইবাটাও ধৰ্মীয় প্ৰসংগ আৰু পৌৰাণিক উল্লেখত দেখা যায়।
- যদিও পৰৱৰ্তী হিন্দু ধৰ্মত তেওঁৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস পাইছিল, তথাপিও তেওঁ পৰম্পৰাগত দেৱকুলৰ অংশ হৈ আছিল।
- গণেশ:
- জ্ঞান আৰু শুভ আৰম্ভণিৰ দেৱতা গণেশক অসমত পোৱা বহুতো ভাস্কৰ্যত দেখা যায়।
- আমোদজনকভাৱে, গণেশৰ কিছুমান প্ৰতিমুতিত জনজাতীয় শৈলীৰ প্ৰভাৱ দেখা যায়, যিয়ে উচ্চবৰ্ণ আৰু সাধাৰণ লোক—উভয়ৰে মাজত তেওঁৰ জনপ্ৰিয়তা সূচায়।
- লক্ষ্মী আৰু সৰস্বতী:
- সঘনাই উপাসনা কৰা দুগৰাকী গুৰুত্বপূৰ্ণ দেৱী আছিল:
- লক্ষ্মী – ধন আৰু সমৃদ্ধিৰ দেৱী
- সৰস্বতী – জ্ঞান আৰু শিক্ষাৰ দেৱী
- সঘনাই উপাসনা কৰা দুগৰাকী গুৰুত্বপূৰ্ণ দেৱী আছিল:
- এই দেৱীসকলক মন্দিৰ আৰু ঘৰুৱা আচাৰ-অনুষ্ঠান উভয়তে পূজা কৰা হৈছিল, যাৰ পৰা সামাজিক জীৱনত তেওঁলোকৰ গুৰুত্ব বুজা যায়।
- এই বিভিন্ন দেৱ-দেৱীৰ উপস্থিতিয়ে প্ৰাচীন অসমৰ ধৰ্মীয় জীৱনৰ অন্তৰ্ভুক্ত আৰু বৈচিত্ৰময় চৰিত্ৰক প্ৰমাণ কৰে।
গ) প্ৰাচীন অসমত বৌদ্ধ ধৰ্ম (Buddhism in Ancient Assam)
- যদিও হিন্দু ধৰ্ম শেষলৈ প্ৰধান হৈ পৰিছিল, বৌদ্ধ ধৰ্ময়ো অসমৰ ধৰ্মীয় ইতিহাসত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।
- বৌদ্ধ ধৰ্ম সম্ভৱতঃ পূব ভাৰতৰ জৰিয়তে এই অঞ্চলত প্ৰৱেশ কৰিছিল, বিশেষকৈ বংগ আৰু বিহাৰৰ পাল বংশৰ শাসনকালত, যি বৌদ্ধ প্ৰতিষ্ঠানসমূহক জোৰদাৰ সমৰ্থন দিছিল।
- বৌদ্ধ ধৰ্মৰ দুটা প্ৰধান ৰূপ প্ৰচলিত আছিল:
- মহাযান বৌদ্ধ ধৰ্ম (Mahayana Buddhism)
- বজ্ৰায়ণ (Vajrayana – তান্ত্ৰিক বৌদ্ধ ধৰ্ম)
মহাযান আৰু বজ্ৰায়ণ পৰম্পৰা (Mahayana and Vajrayana Traditions)
মহাযান বৌদ্ধ ধৰ্মই বোধিসত্ত্বৰ (এগৰাকী দয়ালু সত্তা যিয়ে আনক সহায় কৰিবলৈ নিজৰ নিৰ্বাণ স্থগিত ৰাখে) আদৰ্শৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। ই পূব ভাৰতত ব্যাপকভাৱে বিয়পি পৰিছিল আৰু অৱশেষত অসম পাইছিলহি। পৰৱৰ্তী সময়ত, ধৰ্মৰ অধিক ৰহস্যময় আৰু তান্ত্ৰিক ৰূপ বজ্ৰযান বৌদ্ধ ধৰ্ম প্ৰভাৱশালী হৈ পৰে।
বৌদ্ধ কাৰ্যকলাপৰ সৈতে জড়িত গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰসমূহৰ ভিতৰত আছে:
- গোৱালপাৰা:
পুৰাতাত্ত্বিক খননত বৌদ্ধ প্ৰতিমূৰ্তি, স্তূপ আৰু টেৰাকোটাৰ বস্তু আৱিষ্কাৰ হৈছে, যিয়ে সন্ন্যাসী সম্প্ৰদায়ৰ উপস্থিতি সূচায়। - হাজো:
হাজো চহৰখন ধৰ্মীয় সহাৱস্থানৰ এক উল্লেখযোগ্য উদাহৰণ, যি আজিও হিন্দু, বৌদ্ধ আৰু মুছলমানসকলৰ বাবে পবিত্ৰ। - কামাখ্যা:
কিছুমান পণ্ডিতে বিশ্বাস কৰে যে এক প্ৰধান শাক্ত কেন্দ্ৰ হোৱাৰ পূৰ্বে কামাখ্যা তান্ত্ৰিক বৌদ্ধ উপাসনাৰ সৈতে জড়িত আছিল। বহুতো বৌদ্ধ তান্ত্ৰিক পদ্ধতি পিছলৈ শাক্ত ধৰ্মত অন্তৰ্ভুক্ত হৈছিল, যিয়ে দুয়োটা পৰম্পৰাৰ মাজৰ ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্কক দৰ্শায়।
বৌদ্ধ দেৱ-দেৱী (Buddhist Deities)
অসমত বৌদ্ধ চৰিত্ৰৰ কেইবাখনো প্ৰতিমূৰ্তি আৱিষ্কাৰ কৰা হৈছে, যাৰ ভিতৰত আছে:
- অৱলোকিতেশ্বৰ – কৰুণাৰ বোধিসত্ত্ব
- তাৰা – এক শক্তিশালী নাৰী বোধিসত্ত্ব
- প্ৰজ্ঞাপৰমিতা – আধ্যাত্মিক জ্ঞানৰ মূৰ্তমান স্বৰূপ
এই আৱিষ্কাৰসমূহে দেখুৱায় যে বৌদ্ধ দাৰ্শনিক আৰু কলাত্মক পৰম্পৰা এই অঞ্চলত সুপ্ৰতিষ্ঠিত আছিল।
বৌদ্ধ স্তূপ আৰু টেৰাকোটা ফলক (Buddhist Stupas and Terracotta Plates)
পুৰাতাত্ত্বিক প্ৰমাণে প্ৰাচীন অসমত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ উপস্থিতিক জোৰদাৰ সমৰ্থন কৰে।
- স্তূপ:
- পশ্চিম অসমত, বিশেষকৈ গোৱালপাৰা জিলাত কেইবাটাও স্তূপ—বৌদ্ধ ধৰ্মীয় স্মাৰক—আৱিষ্কাৰ কৰা হৈছে।
- এই গাঁথনিবোৰত প্ৰায়ে ‘ৰেলিক চেম্বাৰ’ (relic chambers) আছিল, য’ত বৌদ্ধ সন্ন্যাসীসকলৰ সৈতে জড়িত পবিত্ৰ বস্তু বা অৱশেষ ৰখা হৈছিল।
- টেৰাকোটা ভোটিভ টেবলেট (Terracotta Votive Tablets):
- খননৰ ফলত বৌদ্ধ মন্ত্ৰ আৰু পবিত্ৰ ছবি খোদিত কৰা মাটিৰ ফলক (terracotta votive tablets) পোৱা গৈছে।
- আমোদজনকভাৱে, এই শিল্পকৰ্মসমূহৰ সৈতে নালন্দা আৰু বিক্ৰমশীলাৰ দৰে বিখ্যাত বৌদ্ধ কেন্দ্ৰত পোৱা বস্তুৰ যথেষ্ট মিল আছে।
- এই সাদৃশ্যই বিহাৰ আৰু বংগৰ প্ৰধান বৌদ্ধ বিশ্ববিদ্যালয়সমূহৰ সৈতে অসমৰ সাংস্কৃতিক আৰু ধৰ্মীয় বিনিময়ক বুজায়।
এনে প্ৰমাণে সূচায় যে মধ্যযুগীয় ভাৰতৰ ব্যাপক বৌদ্ধ বৌদ্ধিক জগতৰ সৈতে অসম সক্ৰিয়ভাৱে জড়িত আছিল।
ঘ) প্ৰাচীন অসমত জৈন ধৰ্ম (Jainism in Ancient Assam)
যদিও জৈন ধৰ্ম কেতিয়াও অসমৰ প্ৰধান ধৰ্ম হৈ উঠা নাছিল, পুৰাতাত্ত্বিক প্ৰমাণে ইয়াৰ উপস্থিতি নিশ্চিত কৰে।
জৈন ধৰ্মৰ সৈতে জড়িত আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থানটো হ’ল গোৱালপাৰা জিলাত অৱস্থিত সূৰ্য পাহাৰ।
সূৰ্য পাহাৰ: এক বহু-ধৰ্মীয় কেন্দ্ৰ (Surya Pahar: A Multi-Religious Centre)
সূৰ্য পাহাৰ অসমৰ অন্যতম আকৰ্ষণীয় পুৰাতাত্ত্বিক স্থান কাৰণ ইয়াত তিনিটা বেলেগ বেলেগ ধৰ্মীয় পৰম্পৰাৰ প্ৰমাণ পোৱা যায়:
- হিন্দু ধৰ্ম
- বৌদ্ধ ধৰ্ম
- জৈন ধৰ্ম
ই সূচায় যে এই অঞ্চলটো এসময়ত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক মিলনস্থল আছিল।
জৈন ভাস্কৰ্য (Jain Sculptures)
- এই স্থানত ঋষভনাথকে ধৰি জৈন তীৰ্থংকৰসকলৰ কেইবাটাও শিলত কটা ভাস্কৰ্য আৱিষ্কাৰ কৰা হৈছে।
- তীৰ্থংকৰসকল হ’ল আধ্যাত্মিক গুৰু যিয়ে অনুগামীসকলক মুক্তিৰ দিশত পথ প্ৰদৰ্শন কৰে।
বাণিজ্য আৰু তীৰ্থযাত্ৰা (Trade and Pilgrimage)
- ঐতিহাসিকসকলে বিশ্বাস কৰে যে জৈন সম্প্ৰদায়সমূহ ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰে পাৰ হৈ যোৱা বাণিজ্য নেটৱৰ্কৰ সৈতে জড়িত আছিল।
- বণিক আৰু ভ্ৰমণকাৰীসকলে প্ৰায়ে বাণিজ্য পথৰ কাষত ধৰ্মীয় উপাসনা স্থলী স্থাপন কৰিছিল, যাৰ ফলত এই অঞ্চলত জৈন কীৰ্তিচিহ্নৰ উপস্থিতি দেখা পোৱা যায়।
- যদিও জৈন ধৰ্ম এটা সৰু পৰম্পৰা হৈ আছিল, ই প্ৰাচীন অসমৰ ধৰ্মীয় বৈচিত্ৰত অৰিহণা যোগাইছিল।
উপসংহাৰ (Conclusion)
- প্ৰাচীন অসমৰ ধৰ্মীয় ইতিহাসে থলুৱা পৰম্পৰা আৰু ভাৰতৰ প্ৰধান ধৰ্মসমূহৰ এক সুন্দৰ মিশ্ৰণক প্ৰতিফলিত কৰে।
- প্ৰকৃতিবাদী জনজাতীয় বিশ্বাসৰ পৰা আৰম্ভ কৰি, এই অঞ্চলটোৱে লাহে লাহে হিন্দু, বৌদ্ধ আৰু জৈন ধৰ্মক গ্ৰহণ কৰি এক অনন্য আধ্যাত্মিক পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰিছিল।
- এই ক্ৰমবিকাশৰ আটাইতকৈ বৈশিষ্ট্যপূৰ্ণ দিশটো আছিল জনজাতীয় উৰ্বৰতাৰ বিশ্বাসৰ সৈতে তান্ত্ৰিক হিন্দু ধৰ্মৰ একত্ৰীকৰণ, বিশেষকৈ কামাখ্যাৰ উপাসনাত, যি পিছলৈ ভাৰতৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ শাক্ত কেন্দ্ৰ হৈ পৰিছিল।
- মন্দিৰ, ভাস্কৰ্য, স্তূপ, লিপি আৰু টেৰাকোটা শিল্পকৰ্মকে ধৰি পুৰাতাত্ত্বিক আৱিষ্কাৰসমূহে প্ৰমাণ কৰে যে প্ৰাচীন অসম বিচ্ছিন্ন নাছিল, বৰঞ্চ ভাৰতীয় উপ-মহাদেশৰ ব্যাপক ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক আন্দোলনৰ সৈতে সক্ৰিয়ভাৱে জড়িত আছিল।
- গতিকে, প্ৰাচীন অসমৰ ধৰ্ম কোনো এটা মাত্ৰ পৰম্পৰা নাছিল, বৰঞ্চ ই আছিল বিভিন্ন বিশ্বাসৰ এক গতিশীল সমাহাৰ (mosaic of beliefs), যিয়ে শতিকাজুৰি চলি অহা সাংস্কৃতিক আন্তঃক্ৰিয়া, অভিযোজন আৰু আধ্যাত্মিক সৃজনীশীলতাক প্ৰতিফলিত কৰে।