Battle of Saraighat (অসমীয়া)

শৰাইঘাটৰ যুদ্ধ (১৬৭১) কেৱল এটা সামৰিক ঘটনাই নহয়—এয়া সাহস, বুদ্ধিমত্তা আৰু নিজৰ দেশৰ প্ৰতি থকা প্ৰেমৰ এটা কিংবদন্তি (legend)। গুৱাহাটীৰ ওচৰৰ বিশাল ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ বুকুত হোৱা এই যুদ্ধখন কেনেকৈ ৰণকৌশল (strategy) আৰু দৃঢ় সংকল্পই (determination) এটা শক্তিশালী সাম্ৰাজ্যক পৰাস্ত কৰিব পাৰে, তাৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ উদাহৰণ হিচাপে থিয় দিছে।

মূলতঃ এই যুদ্ধখন আছিল ঔৰংজেবৰ অধীনস্থ শক্তিশালী মোগল সাম্ৰাজ্য (mighty Mughal Empire) আৰু কিংবদন্তি সেনাপতি লাচিত বৰফুকনৰ নেতৃত্বত থকা স্থিতিস্থাপক আহোম ৰাজ্যৰ মাজত হোৱা এক সংঘাত।

আহোম-মোগল সংঘাতৰ পটভূমি (Background of the Ahom–Mughal Conflicts)

শৰাইঘাটৰ যুদ্ধ বুজিবলৈ হ’লে আমি প্ৰথমে আহোম আৰু মোগলৰ মাজত বাঢ়ি অহা উত্তেজনাৰ ওপৰত চকু ফুৰাব লাগিব।

মোগল সাম্ৰাজ্যই বহু দিনৰ পৰাই অসম জয় কৰাৰ ইচ্ছা কৰিছিল কাৰণ ইয়াৰ আছিল:

• • ৰণকৌশলগত অৱস্থান (Strategic location)
  • সমৃদ্ধ প্ৰাকৃতিক সম্পদ (natural resources)
  • ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ

ইয়াৰ পূৰ্বে ১৬৬২-৬৩ চনত মোগল সেনাপতি মীৰ জুমলাই অসম আক্ৰমণ কৰিছিল আৰু আহোম ৰজাক ঘিলাধাৰীঘাটৰ সন্ধি (১৬৬৩) (Treaty of Ghiladharighat) স্বাক্ষৰ কৰিবলৈ বাধ্য কৰিছিল।

উদাহৰণ: এই চুক্তিক এটা সংঘাতৰ সাময়িক বিৰতি বুলি ভাবক—যেনে এটা যুদ্ধবিৰতি (ceasefire)—কোনো স্থায়ী সমাধান নহয়।

অৱশ্যে আহোমসকলে কেতিয়াও অন্তৰৰ পৰা পৰাজয় স্বীকাৰ কৰা নাছিল। যেতিয়া মোগল সম্ৰাট ঔৰংজেবে ১৬৬৯ চনত ৰাজা ৰাম সিং প্ৰথমৰ নেতৃত্বত এটা নতুন আৰু শক্তিশালী অভিযান পঠিয়াইছিল, তেতিয়া আহোমসকলে স্বৰ্গদেউ চক্ৰধ্বজ সিংহৰ অধীনত পূৰ্ণ শক্তিৰে যুঁজ দিয়াৰ (fight back with full strength) সিদ্ধান্ত লৈছিল।

গুৱাহাটী আৰু শৰাইঘাটৰ ৰণকৌশলগত গুৰুত্ব

যুদ্ধখন হঠাতে হোৱা নাছিল—ই এখন সাৱধানে বাছনি কৰা স্থানত (carefully chosen location) সংঘটিত হৈছিল।

গুৱাহাটী কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল

• ইয়াক উজনি অসমৰ দুৱাৰমুখ (gateway to Upper Assam) বুলি জনা গৈছিল।
• ইয়াক নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ অৰ্থ আছিল সমগ্ৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা নিয়ন্ত্ৰণ কৰা।

শৰাইঘাট কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল

শৰাইঘাট হ’ল পাহাৰে আগুৰি থকা ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ এটা ঠেক অংশ (narrow stretch) ।

উদাহৰণ: এখন ঠেক দলঙৰ কথা কল্পনা কৰক য’ত একেলগে মাত্ৰ কেইখনমান বাহনহে পাৰ হ’ব পাৰে। আনকি এজন সৰু সৈন্যদলেও তাত এটা ডাঙৰ সৈন্যবাহিনীক ভেটিব পাৰে। শৰাইঘাটেও একেধৰণেই কাম কৰিছিল।

কাৰণ:

• • মোগলসকলৰ বাবে → এয়া আছিল অসম জয় কৰাৰ প্ৰৱেশ পথ।
  • আহোমসকলৰ বাবে → এয়া আছিল তেওঁলোকৰ ভূমি ৰক্ষাৰ অন্তিমটো প্ৰতিৰক্ষামূলক ঢাল। ইয়াৰ ফলত শৰাইঘাট নৌ যুদ্ধৰ (naval warfare) বাবে এক নিখুঁত যুদ্ধক্ষেত্ৰ হৈ পৰিল।

নেতাসকল: ৰণকৌশল বনাম শক্তি (The Leaders: Strategy vs Power)

ৰাজা ৰাম সিং (মোগল পক্ষ)

• ঔৰংজেবৰ দ্বাৰা নিযুক্ত এজন শক্তিশালী ৰাজপুত সেনাপতি।
• অশ্বাৰোহী, পদাতিক আৰু যুদ্ধজাহাজেৰে গঠিত এটা বিশাল সৈন্যবাহিনীৰ (huge army) নেতৃত্ব দিছিল।

লাচিত বৰফুকন (আহোম পক্ষ)

• আহোম বাহিনীৰ মুখ্য সেনাপতি (commander-in-chief)।
• তেওঁ জনাজাত আছিল:
  • সামৰিক বুদ্ধিমত্তা (Military intelligence)
  • স্থানীয় ভূগোলৰ (local geography) গভীৰ জ্ঞান
  • অটুট দেশপ্ৰেম (patriotism)

 তেওঁক আতন বুঢ়াগোহাঁইৰ দৰে জ্ঞানী উপদেষ্টাসকলে সমৰ্থন কৰিছিল, যিয়ে ৰণকৌশল পৰিকল্পনাত সহায় কৰিছিল।

এই যুদ্ধখন কেৱল সৈন্যৰ সংখ্যাৰ ওপৰত নাছিল—এয়া আছিল বুদ্ধি বনাম শক্তিৰ (brain vs power) যুঁজ।

যুদ্ধৰ প্ৰস্তুতি (Build-Up to the Battle)

সংঘাতটো এটা মাত্ৰ সংঘৰ্ষৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা নাছিল। ইয়াত জড়িত আছিল:

• • মাহ ধৰি চলা সৰু সৰু যুঁজ বা সংঘৰ্ষ (skirmishes)।
  • আলোচনা আৰু পলম।
  • দুয়োপক্ষৰ দ্বাৰা ৰণকৌশলগত অৱস্থান (Strategic positioning) গ্ৰহণ।

আহোমসকলে আৰম্ভণিতে পোনপটীয়া মুখামুখি হোৱাটো এৰাই চলিছিল কাৰণ তেওঁলোকে জানিছিল যে তেওঁলোকৰ সৈন্য সংখ্যা কম (outnumbered) আছিল।

উদাহৰণ: এটা সৰু দলে এটা চতুৰ প্ৰতি-আক্ৰমণ কৰাৰ আগতে প্ৰতিৰক্ষামূলকভাৱে খেলাৰ দৰে।

শৰাইঘাটৰ যুদ্ধ (মাৰ্চ ১৬৭১)

অৱশেষত, ১৬৭১ চনৰ মাৰ্চ মাহত নিৰ্ণায়ক মুহূৰ্ত আহি পৰিল, যেতিয়া মোগল বাহিনীয়ে পূৰ্ণ পৰ্যায়ৰ আক্ৰমণ আৰম্ভ কৰিছিল।

আহোমৰ ৰণকৌশল

কম সৈন্য থকা স্বত্বেও আহোমসকলে ব্যৱহাৰ কৰিছিল:

• • দুৰ্গীকৃত নদীৰ পাৰ (Fortified riverbanks)
  • সৰু আৰু দ্ৰুতবেগী নাও বা বাছৰী (bacharis)
  • তৰিৎ আক্ৰমণ কৌশল (hit-and-run tactics)

মোৰ ঘূৰোৱা মুহূৰ্ত (The Turning Point)

এক সংকটকালীন মুহূৰ্তত লাচিত বৰফুকন গুৰুতৰভাৱে অসুস্থ (seriously ill) আছিল। বহু সৈন্যই আশা হেৰুৱাবলৈ ধৰিছিল। কিন্তু লাচিতে এক অসাধাৰণ কাম কৰিলে।

তেওঁ যুদ্ধক্ষেত্ৰলৈ আহি ক’লে:

“দেশ থাকিলেহে তোমালোক থাকিবা, মই থাকিলেহে তোমালোক থাকিবা!”

এই শক্তিশালী বাৰ্তাই সেনাবাহিনীৰ মনোবল পুনৰ জীয়াই তুলিলে (revived the morale)। ঠিক এজন কেপ্তেইনে অন্তিম মুহূৰ্তত এটা পৰাজিত দলক ঘুৰি আহিবলৈ উৎসাহিত কৰাৰ দৰে।

নৌ যুদ্ধ আৰু গেৰিলা কৌশল (Naval Warfare and Guerrilla Tactics)

শৰাইঘাটৰ যুদ্ধ ইয়াৰ নৌ যুদ্ধৰ অভিনৱ ব্যৱহাৰৰ (innovative use of naval warfare) বাবে বিখ্যাত।

আহোমৰ সুবিধাসমূহ

• দ্ৰুত আক্ৰমণৰ বাবে সৰু আৰু খৰবেগী নাও ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
• নদীৰ সুঁতি আৰু গোপন পথসমূহ জানিছিল।
• নিশাৰ অভিযান (night raids) চলাইছিল।

মোগলৰ অসুবিধা

• বৃহৎ জাহাজবোৰে ঠেক পানীত চলাচল কৰিবলৈ সংগ্ৰাম কৰিছিল।
• অচিনাকি ভূখণ্ড আছিল।
• যোগান ব্যৱস্থা (supply lines) দুৰ্বল হৈ পৰিছিল।

 এয়া এখন ঠেক, পাকঘূৰণি খোৱা গাঁৱৰ ৰাস্তাত এটা বিশাল ট্ৰাক চলাবলৈ চেষ্টা কৰাৰ দৰে আছিল—য’ত বাহনখন মন্থৰ আৰু অসুৰক্ষিত হৈ পৰে। এনেদৰে ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীখনেই আহোমসকলৰ বাবে এক প্ৰাকৃতিক অস্ত্ৰ (natural weapon) হৈ পৰিছিল।

নেতৃত্বৰ ভূমিকা: লাচিত বৰফুকন

শৰাইঘাটৰ বিজয় বহু পৰিমাণে লাচিত বৰফুকনৰ নেতৃত্বৰ বাবে সম্ভৱ হৈছিল।

তেওঁৰ গুণসমূহৰ ভিতৰত আছিল:

• • ৰণকৌশলগত চিন্তা (Strategic thinking)
  • ব্যক্তিগত সাহস
  • বিভিন্ন সম্প্ৰদায়ৰ লোকক একত্ৰিত কৰাৰ ক্ষমতা (Ability to unite people)

আনকি মৃত্যুৰ ওচৰ চাপিলেও তেওঁ পিছুৱাই যাবলৈ অস্বীকাৰ কৰিছিল আৰু অন্তিম আক্ৰমণৰ নিৰ্দেশ দিছিল। ইয়াৰ পৰা দেখা যায় যে মহান নেতাসকলে কেৱল নিৰ্দেশ নিদিয়ে—তেওঁলোকে আগৰ পৰা নেতৃত্ব দিয়ে (lead from the front)।

ফলাফল আৰু পৰিণতি (Outcome and Aftermath)

যুদ্ধৰ ফলাফল নিৰ্ণায়ক আছিল:

• • আহোমে মোগল সৈন্যক পৰাস্ত কৰিছিল।
  • মোগলসকল স্থায়ীভাৱে পিছুৱাই যাবলৈ (retreat permanently) বাধ্য হৈছিল।
  • গুৱাহাটী আহোমৰ নিয়ন্ত্ৰণত থাকিল।

এই বিজয় কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ

• অসম জয় কৰাৰ মোগলৰ ডাঙৰ প্ৰচেষ্টাসমূহৰ অন্ত পেলালে।
• অসমীয়া গৌৰৱ আৰু একতা বৃদ্ধি কৰিলে।
• অঞ্চলটোৰ ৰাজনৈতিক স্বাধীনতা (political independence) ৰক্ষা কৰিলে। শৰাইঘাটৰ যুদ্ধক প্ৰায়ে ইতিহাসৰ আন আন মহান প্ৰতিৰক্ষামূলক বিজয়ৰ সৈতে তুলনা কৰা হয় য’ত সৰু বাহিনীয়ে ৰণকৌশলৰ জৰিয়তে ডাঙৰ সাম্ৰাজ্যক পৰাস্ত কৰিছিল।

চূড়ান্ত আঘাত: ইটাখুলিৰ ৰণ (১৬৮২)

শৰাইঘাটৰ পিছতো কিছু মোগল উপস্থিতি বাকী আছিল। কিন্তু ১৬৮২ চনত স্বৰ্গদেউ গদাধৰ সিংহৰ অধীনত আহোমসকলে এটা চূড়ান্ত আক্ৰমণ চলাইছিল।

• • গুৱাহাটীৰ ইটাখুলি দুৰ্গ (Itakhuli Fort) দখল কৰে।
  • মোগলক অসমৰ পৰা সম্পূৰ্ণৰূপে বহিষ্কাৰ কৰে। ইয়াৰ ফলত উত্তৰ-পূব ভাৰতত মোগল প্ৰভাৱৰ অন্ত পৰে।

শৰাইঘাটৰ যুদ্ধই (১৬৭১) আমাক এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ শিক্ষা দিয়ে: “বিজয় সদায় আকাৰ বা শক্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে—ই নিৰ্ভৰ কৰে ৰণকৌশল, একতা আৰু সাহসৰ ওপৰত।”

আহোমসকলে প্ৰমাণ কৰিলে যে:

• • নিজৰ ভূমিৰ জ্ঞান
  • শক্তিশালী নেতৃত্ব
  • দেশৰ প্ৰতি প্ৰেম এয়াই আটাইতকৈ শক্তিশালী সাম্ৰাজ্যকও পৰাস্ত কৰিব পাৰে।

সেইবাবেই লাচিত বৰফুকনক কেৱল এজন সেনাপতি হিচাপেই নহয়, বৰঞ্চ দেশপ্ৰেম আৰু ত্যাগৰ প্ৰতীক হিচাপে স্মৰণ কৰা হয় আৰু শৰাইঘাট অসম তথা ভাৰতৰ ইতিহাসৰ এটা গৌৰৱময় অধ্যায় হৈ ৰৈছে।