Ahom-Mughal Conflicts (অসমীয়া)

আহোম-মোগল সংঘাতসমূহ (Ahom-Mughal Conflicts) ভাৰতীয় ইতিহাসৰ অন্যতম উল্লেখযোগ্য প্ৰতিৰোধ আন্দোলন (remarkable resistance movements) হিচাপে পৰিগণিত। অসমৰ আহোম ৰাজ্য (Ahom Kingdom of Assam) আৰু শক্তিশালী মোগল সাম্ৰাজ্যৰ (Mughal Empire) মাজত হোৱা এই সংঘাতসমূহ ১৭ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ পৰা ১৭ শতিকাৰ শেষলৈকে চলিছিল।

বিশ্বৰ অন্যতম বৃহৎ সাম্ৰাজ্যৰ (largest empires) সন্মুখীন হোৱা স্বত্বেও, আহোমসকলে সফলতাৰে নিজৰ ভূমি ৰক্ষা কৰিছিল:

• • ৰণকৌশলগত যুদ্ধ (Strategic warfare)
  • কূটনৈতিক বুদ্ধিমত্তা (Diplomatic intelligence)
  • শক্তিশালী নেতৃত্ব (Strong leadership)

এই যুদ্ধসমূহে কেৱল অসমক সুৰক্ষিত কৰাই নহয়, বৰঞ্চ এইবোৰ আঞ্চলিক গৌৰৱ (regional pride), একতা (unity) আৰু প্ৰতিৰোধৰ (resistance) প্ৰতীক হৈ পৰিছিল।

 সংঘাতৰ পটভূমি (Background of the Conflict)

মোগল সাম্ৰাজ্যই মুখ্যতঃ নিম্নলিখিত কাৰণসমূহৰ বাবে উত্তৰ-পূব ভাৰতত (Northeast India) বিস্তাৰ কৰাৰ লক্ষ্য ৰাখিছিল:

• • ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ (Brahmaputra Valley) ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ
  • বাণিজ্যিক পথত (trade routes) প্ৰৱেশ
  • পূবৰ ভূখণ্ডসমূহৰ ওপৰত ৰণকৌশলগত আধিপত্য (Strategic dominance)

অৱশ্যে, আহোমসকলৰ আছিল:

• • এটা শক্তিশালী সামৰিক ব্যৱস্থা (পাইক প্ৰথা/Paik system)
  • স্থানীয় ভূগোলৰ (local geography) গভীৰ জ্ঞান
  • এটা সংবদ্ধ প্ৰশাসনিক গাঁথনি (united administrative structure)

ইয়াৰ বাবে অসম জয় কৰাটো অত্যন্ত কঠিন হৈ পৰিছিল।

প্ৰাৰম্ভিক সংঘৰ্ষ আৰু যুদ্ধসমূহ (১৬১৬–১৬৩৯)

এই সংঘাত তেতিয়া আৰম্ভ হৈছিল যেতিয়া মোগল ফৌজদাৰ কাচিম খানে (Qasim Khan) অসমলৈ বিস্তাৰ কৰাৰ চেষ্টা কৰিছিল। সেই সময়ত আহোম ৰাজ্য এজন সক্ষম আৰু দৃঢ়প্ৰতিজ্ঞ শাসক প্ৰতাপ সিংহই (Pratap Singha) শাসন কৰিছিল।

আহোমৰ মূল লক্ষ্যসমূহ (Key Objectives of the Ahoms)

• • অসমৰ এক ৰণকৌশলগত দুৱাৰস্বৰূপ গুৱাহাটী (Guwahati) ৰক্ষা কৰা
  • ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা (Brahmaputra Valley) সুৰক্ষিত কৰা
  • বৰনদীৰ (Barnadi River) সিপাৰে সাৰ্বভৌমত্ব বজাই ৰখা

প্ৰাৰম্ভিক সংঘাতৰ প্ৰকৃতি (Nature of Early Conflicts)

• সঘনাই হোৱা সীমান্ত সংঘৰ্ষ (border clashes)
• ক্ষুদ্ৰ পৰিসৰৰ যুদ্ধ
• ইজনে সিজনৰ শক্তি পৰীক্ষা কৰা এই প্ৰাৰম্ভিক সংঘৰ্ষবোৰে পৰৱৰ্তী বৃহত্তৰ আৰু অধিক নিৰ্ণায়ক যুদ্ধৰ (larger and more decisive battles) বাবে পথ প্ৰশস্ত কৰিছিল।

মুখ্য যুদ্ধ আৰু শান্তি চুক্তিসমূহ

ভৰলীৰ যুদ্ধ (১৬১৬)

• ভৰলীৰ যুদ্ধ (১৬১৬) আছিল আহোম ৰাজ্য আৰু মোগল সাম্ৰাজ্যৰ মাজত হোৱা অন্যতম প্ৰাৰম্ভিক আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ সামৰিক মুখামুখি। ই মোগল আগ্ৰাসনৰ বিৰুদ্ধে প্ৰথমটো ডাঙৰ আহোম বিজয় (first major Ahom victory) হিচাপে চিহ্নিত হৈছিল আৰু অসমৰ প্ৰতিৰোধৰ ভৱিষ্যত গঢ় দিয়াত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।
• এই যুদ্ধই প্ৰমাণ কৰিছিল যে আহোমসকল বিশ্বৰ অন্যতম শক্তিশালী সাম্ৰাজ্যৰ বিৰুদ্ধে নিজৰ ভূখণ্ড ৰক্ষা কৰিবলৈ সম্পূৰ্ণ সক্ষম আছিল।

স্থান (Location)

• ভৰলী নদীৰ ওচৰত (Near the Bharali River)
  • যুদ্ধখন অসমৰ এখন গুৰুত্বপূৰ্ণ উপনৈ ভৰলী নদীৰ (Bharali River) ওচৰত হৈছিল।
  • অসমৰ নদীসমূহ কেৱল ভৌগোলিক বৈশিষ্ট্যই নাছিল, বৰঞ্চ মুখ্য সামৰিক ক্ষেত্ৰও (military zones) আছিল।
  • নদী অঞ্চলসমূহৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল কাৰণ সেইবোৰ পৰিবহণ পথ, যোগান লাইন আৰু প্ৰতিৰক্ষামূলক বাধা হিচাপে কাম কৰিছিল।
  • সেয়েহে ভৰলী অঞ্চল সামৰিক মুখামুখিৰ বাবে এক ৰণকৌশলগত স্থান হৈ পৰিছিল।

কি ঘটিছিল (What Happened)

• মোগল বাহিনীয়ে আহোমৰ ভূখণ্ডত আক্ৰমণ কৰিছিল
  • ১৬১৬ চনত কাচিম খানৰ (Qasim Khan) নেতৃত্বত মোগল বাহিনীয়ে আহোমৰ নিয়ন্ত্ৰিত ভূখণ্ডত আক্ৰমণ চলাইছিল।
  • এয়া আছিল মোগল সাম্ৰাজ্যৰ পূব দিশলৈ বিস্তাৰ কৰাৰ আৰু অসমক সাম্ৰাজ্যিক নিয়ন্ত্ৰণলৈ অনাৰ এক ব্যাপক প্ৰচেষ্টাৰ অংশ।
  • আক্ৰমণৰ লক্ষ্য আছিল আহোম প্ৰতিৰোধ দুৰ্বল কৰা আৰু অঞ্চলটোত মোগল কৰ্তৃত্ব প্ৰতিষ্ঠা কৰা।
• আহোমৰ তীব্ৰ প্ৰতিৰোধ
  • আহোমসকলে দৃঢ় প্ৰতিৰোধৰ সৈতে সঁহাৰি দিছিল।
  • স্থানীয় ভূগোল, নদী ব্যৱস্থা আৰু ভূখণ্ডৰ জ্ঞান ব্যৱহাৰ কৰি তেওঁলোকে আক্ৰমণকাৰী মোগল সেনাক কাৰ্যকৰীভাৱে প্ৰত্যাহ্বান জনাইছিল।
  • আহোম বাহিনীয়ে সামৰিক অনুশাসনক কৌশলগত সুবিধাৰ সৈতে একত্ৰিত কৰিছিল, যাৰ ফলত মোগলসকলৰ বাবে যুদ্ধ চলাই যোৱাটো কঠিন হৈ পৰিছিল।
  • তেওঁলোকৰ প্ৰতিৰোধে সাহস আৰু ৰণকৌশলগত পৰিকল্পনা দুয়োটাকে প্ৰদৰ্শন কৰিছিল।

ফলাফল (Outcome)

• মোগলৰ বৃহৎ লোকচান
• • যুদ্ধৰ সময়ত মোগল সৈন্যৰ যথেষ্ট প্ৰাণহানি হৈছিল।
  • দুৰ্গম ভূখণ্ড, অপৰিচিত পৰিৱেশ আৰু আহোমৰ শক্তিশালী প্ৰতিৰোধে তেওঁলোকৰ কাৰ্যক্ষমতা দুৰ্বল কৰি তুলিছিল।
  • ইয়াৰ ফলত আক্ৰমণকাৰী বাহিনীৰ বাবে গুৰুতৰ বিপৰ্যয় আহি পৰিছিল।
• কাচিম খানৰ পৰাজয়
• • মোগল সেনাপতি কাচিম খানে (Qasim Khan) এক বৃহৎ পৰাজয়ৰ সন্মুখীন হৈছিল।
  • বিজয়ী হ’বলৈ তেওঁৰ অক্ষমতাই অঞ্চলটোত মোগলৰ মৰ্যাদা হানি কৰিছিল।
  • এই পৰাজয় অসমত বিফল সাম্ৰাজ্যিক উচ্চাকাংক্ষাৰ প্ৰতীক হৈ পৰিছিল।
• মোগলৰ পিছুৱাই যোৱা
• • ক্ষতিৰ পিছত মোগল সৈন্য পিছুৱাই যাবলৈ বাধ্য হৈছিল।
  • এই প্ৰত্যাহাৰৰ ফলত তাৎক্ষণিক আক্ৰমণৰ প্ৰচেষ্টা অন্ত পৰিছিল।
  • ই আহোমসকলক ভৱিষ্যতৰ সংঘাতৰ বাবে নিজৰ প্ৰতিৰক্ষা শক্তিশালী কৰিবলৈ মূল্যৱান সময় দিছিল।

গুৰুত্ব (Importance)

• প্ৰথমটো ডাঙৰ আহোম বিজয়
• • ভৰলীৰ যুদ্ধক মোগলৰ বিৰুদ্ধে আহোমৰ প্ৰথম গুৰুত্বপূৰ্ণ সামৰিক সফলতা (first major military success) হিচাপে স্মৰণ কৰা হয়।
  • ই আহোম-মোগল সংঘাতৰ দীঘলীয়া ইতিহাসত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ নজিৰ স্থাপন কৰিছিল।
  • এই বিজয়ে প্ৰমাণ কৰিছিল যে মোগল সাম্ৰাজ্য অপৰাজেয় নহয়।
• অসমীয়া বাহিনীৰ মনোবল বৃদ্ধি
• • ভৰলীৰ সফলতাই আহোম ৰাজ্যৰ মনোবল বহুখিনি বৃদ্ধি কৰিছিল।
  • ই অসমীয়া বাহিনীক ভৱিষ্যতৰ আক্ৰমণ প্ৰতিৰোধ কৰাৰ সামৰ্থ্যৰ ওপৰত আত্মবিশ্বাস দিছিল।
  • এই মানসিক সুবিধাই শৰাইঘাটৰ দৰে পৰৱৰ্তী বৃহৎ যুদ্ধবোৰত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰক হৈ পৰিছিল।

হাজোৰ যুদ্ধ (১৬১৮)

• হাজোৰ যুদ্ধ (১৬১৮) আছিল আহোম-মোগল সংঘাতৰ প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘটনা। যদিও আহোমসকলে হাজোৰ ওপৰত স্থায়ী নিয়ন্ত্ৰণ বজাই ৰাখিব পৰা নাছিল, তথাপিও এই যুদ্ধই অসমৰ যুদ্ধক্ষেত্ৰত ভূগোল, ধৰ্ম আৰু সামৰিক কৌশলৰ (geography, religion, and military strategy) মাজত থকা গভীৰ সংযোগক আলোকপাত কৰিছিল।
• হাজো কেৱল আন এক ৰণক্ষেত্ৰ নাছিল—এয়া আছিল সাংকেতিক আৰু ৰণকৌশলগত গুৰুত্বৰ স্থান।

হাজো কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল?

• ধৰ্মীয় কেন্দ্ৰ
• • হাজো (Hajo) অসমৰ অন্যতম সন্মানীয় ধৰ্মীয় কেন্দ্ৰ আছিল।
  • হিন্দু, ইছলাম আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মকে ধৰি একাধিক ধৰ্মৰ বাবে ইয়াৰ তাৎপৰ্য আছিল।
  • ইয়াৰ বাবে, হাজো নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ অৰ্থ কেৱল ভূখণ্ড লাভ কৰাই নাছিল—ইয়াৰ এক সাংস্কৃতিক আৰু প্ৰতীকী মূল্য (cultural and symbolic value) আছিল।
  • যুদ্ধত, ধৰ্মীয় গুৰুত্ব থকা স্থানসমূহে প্ৰায়ে স্থানীয় জনসাধাৰণৰ ওপৰত বৈধতা আৰু প্ৰভাৱ শক্তিশালী কৰে।
  • সেয়েহে, হাজো দখল কৰাৰ মানসিক তথা ৰাজনৈতিক গুৰুত্ব আছিল।
• ৰণকৌশলগত সামৰিক স্থান (Strategic Military Location)
• • হাজো এক ৰণকৌশলগতভাৱে অৱস্থিত সামৰিক ক্ষেত্ৰও (strategically located military zone) আছিল।
  • ই পশ্চিম অসমত অৱস্থিত আছিল আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা আৰু চুবুৰীয়া ভূখণ্ডৰ মাজত এক দুৱাৰমুখ হিচাপে কাম কৰিছিল।
  • ইয়াৰ অৱস্থানে প্ৰতিৰক্ষা, সৈন্যৰ চলাচল আৰু প্ৰশাসনিক নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে ইয়াক উপযোগী কৰি তুলিছিল।
  • যিকোনো শক্তিয়ে হাজো দখল কৰিলে অঞ্চলটোত সামৰিক শক্তি প্ৰদৰ্শন কৰাৰ সুবিধা লাভ কৰিছিল।
  • ইয়াৰ ফলত ই আহোম আৰু মোগলৰ মাজত এক অত্যন্ত প্ৰতিযোগিতামূলক স্থান হৈ পৰিছিল।

ফলাফল (Outcome)

• আৰম্ভণিতে আহোমৰ নিয়ন্ত্ৰণত আছিল
• • প্ৰথমতে আহোমসকলে হাজোৰ ওপৰত নিজৰ প্ৰভাৱ বজাই ৰাখিবলৈ সক্ষম হৈছিল।
  • তেওঁলোকৰ সামৰিক উপস্থিতিয়ে পশ্চিম অসমৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অঞ্চলসমূহ ৰক্ষা কৰাৰ দৃঢ়তাক প্ৰতিফলিত কৰিছিল।
  • এই নিয়ন্ত্ৰণে তেওঁলোকক প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত মোগল বিস্তাৰ প্ৰতিৰোধ কৰাত সহায় কৰিছিল।
• পিছলৈ মোগলৰ দ্বাৰা দখল
• • অৱশ্যে সময়ৰ লগে লগে মোগলসকলে হাজো দখল কৰাত সফল হয়।
  • এয়া আহোমৰ বাবে এক সাময়িক বিপৰ্যয় আছিল।
  • তথাপিও এই ক্ষতিৰ অৰ্থ সম্পূৰ্ণ পৰাজয় নাছিল।
  • বৰঞ্চ, ই এক বৃহৎ সাম্ৰাজ্যিক শক্তিৰ বিৰুদ্ধে ৰণকৌশলগতভাৱে মূল্যৱান অঞ্চলসমূহ ৰক্ষা কৰাৰ কঠিনতাক প্ৰদৰ্শন কৰিছিল।

ঐতিহাসিক শিক্ষা (Historical Lesson)

• যুদ্ধত ভূগোল আৰু ধৰ্মৰ গুৰুত্ব
• • যদিও আহোমসকলে হাজো হেৰুৱাইছিল, তথাপিও এই যুদ্ধই প্ৰমাণ কৰিছিল যে যুদ্ধ কেৱল মাটিৰ বাবে নহয়।
  • এইবোৰ ৰণকৌশলগত পথ (strategic routes), প্ৰতীকী কেন্দ্ৰ (symbolic centers) আৰু মানুহৰ বিশ্বাসৰ ওপৰত প্ৰভাৱ বিস্তাৰৰ বাবেও কৰা হয়।
  • ভূগোল আৰু ধৰ্মই কেনেকৈ সামৰিক অগ্ৰাধিকাৰসমূহ গঢ় দিব পাৰে তাৰ এটা উদাহৰণ হৈ পৰিল হাজো।

১৬৩৯ চনৰ সন্ধি (বৰনদী-অসুৰৰ আলি সীমা)

• বছৰ বছৰ ধৰি চলা ধাৰাবাহিক যুদ্ধৰ পিছত আহোম আৰু মোগল দুয়োপক্ষই শান্তিৰ প্ৰয়োজনীয়তা অনুভৱ কৰিছিল।
• ইয়াৰ ফলতে ১৬৩৯ চনৰ সন্ধি (Treaty of 1639) স্বাক্ষৰিত হৈছিল, যিটো আছিল দুয়োটা শক্তিৰ মাজত হোৱা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কূটনৈতিক নিষ্পত্তি।
• ই স্পষ্ট আঞ্চলিক সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল আৰু সাময়িক সুস্থিৰতা সৃষ্টি কৰিছিল।

চুক্তিৰ মূল চৰ্তসমূহ

• এই সীমাবোৰে প্ৰতিটো পক্ষৰ বাবে প্ৰভাৱৰ ক্ষেত্ৰসমূহ নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল।
•  এই চুক্তিয়ে প্ৰত্যক্ষ সামৰিক সংঘাত হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰিছিল।

চুক্তিৰ গুৰুত্ব (Significance of the Treaty)

• এক বাফাৰ জ’ন (Buffer Zone) সৃষ্টি কৰিলে
• • চুক্তিখনে মোগল আৰু আহোম ভূখণ্ডৰ মাজত এক মধ্যৱৰ্তী অঞ্চল বা বাফাৰ জ’ন (buffer zone) স্থাপন কৰিছিল।
  • ই তাৎক্ষণিক আক্ৰমণৰ সম্ভাৱনা হ্ৰাস কৰিছিল আৰু দুয়োটা শক্তিক দূৰত্ব বজাই ৰাখিবলৈ অনুমতি দিছিল।
  • বাফাৰ জ’নবোৰে প্ৰায়ে নিৰন্তৰ সীমান্ত সংঘৰ্ষ ৰোধ কৰাৰ বাবে ব্যৱহাৰিক সঁজুলি হিচাপে কাম কৰে।
• তাৎক্ষণিক সংঘাত হ্ৰাস কৰিলে
• • বছৰ বছৰ ধৰি চলা শত্ৰুতাৰ পিছত এই চুক্তিয়ে সাময়িক শান্তি কঢ়িয়াই আনিছিল।
  • উত্তেজনা অব্যাহত থাকিলেও এক নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ বাবে বৃহৎ পৰিসৰৰ যুদ্ধ কমি গৈছিল।
  • ই দুয়োখন ৰাজ্যক পুনৰুদ্ধাৰ আৰু পুনৰ সংগঠিত হ’বলৈ সময় দিছিল।
• আহোমৰ শক্তিক স্বীকৃতি দিলে
• • আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কথাটো হ’ল, এই চুক্তিখন আছিল আহোমৰ সামৰিক সামৰ্থ্যৰ (Ahom military capability) এক স্বীকৃতি।
  • মোগল সাম্ৰাজ্যই সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ জাপি দিয়া নাছিল।
  • বৰঞ্চ ই আলোচনাৰ জৰিয়তে নিৰ্ধাৰণ কৰা সীমাক গ্ৰহণ কৰিছিল।
  • ইয়াৰ পৰা দেখা গৈছিল যে আহোমসকলক এক গুৰুতৰ আঞ্চলিক শক্তি হিচাপে গণ্য কৰিব পৰাকৈ তেওঁলোক যথেষ্ট শক্তিশালী আছিল।

ৰণকৌশলগত ব্যাখ্যা (Strategic Interpretation)

• এক ৰণকৌশলগত বিৰতি, পৰাজয় নহয়
• • এই সন্ধিখনক আহোমৰ আত্মসমৰ্পণ বুলি চোৱা উচিত নহয়।
  • বৰঞ্চ ই আছিল এক ৰণকৌশলগত বিৰতি (strategic pause) ।
  • দুয়োপক্ষই সাময়িক সুবিধা লাভৰ বাবে কূটনীতি ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
  • আহোমসকলৰ বাবে ই প্ৰতিৰক্ষা শক্তিশালী কৰিবলৈ আৰু ভৱিষ্যতৰ প্ৰত্যাহ্বানৰ বাবে সাজু হ’বলৈ সময় দিছিল।
  • এই বিৰতিটোৱে পৰৱৰ্তী সময়ত দীৰ্ঘম্যাদী প্ৰতিৰোধ অব্যাহত ৰখাত মূল্যৱান বুলি প্ৰমাণিত হৈছিল।

মীৰ জুমলাৰ আক্ৰমণ (১৬৬২–১৬৬৩)

এটা ডাঙৰ টাৰ্নিং পইণ্ট আহিল যেতিয়া ঔৰংজেবৰ নিৰ্দেশত দ্বিতীয় মিৰ জুমলাই (Mir Jumla II,) বৃহৎ আক্ৰমণ আৰম্ভ কৰিলে

• • গুৱাহাটী (Guwahati) দখল
  • গড়গাঁও (আহোমৰ ৰাজধানী) দখল
  • স্বৰ্গদেউ জয়ধ্বজ সিংহ (Jayadhwaj Singha) পাহাৰলৈ পলাই যায়
  • ধন-সম্পত্তিৰ বৃহৎ লুণ্ঠন

মোগলসকল আৰম্ভণিতে কিয় সফল হৈছিল?

• • বিশাল আৰু সুসজ্জিত সৈন্যবাহিনী
  • আচম্বিত আক্ৰমণৰ উপাদান
  • আহোম প্ৰশাসনৰ আভ্যন্তৰীণ দুৰ্বলতা

তেওঁলোকে কিয় থাকিব নোৱাৰিলে?

• • দুৰ্গম ভূখণ্ড (বননি, নদী)
  • প্ৰচণ্ড মৌচুমী বৰষুণ
  • আহোমৰ গেৰিলা প্ৰতিৰোধ (Guerrilla resistance)

উদাহৰণ: আহোম সৈন্যই তৰিৎ আক্ৰমণ কৌশল (hit-and-run tactics) ব্যৱহাৰ কৰিছিল, মোগলৰ যোগান লাইনত আক্ৰমণ কৰি হাবিৰ মাজত অদৃশ্য হৈ পৰিছিল।

ঘিলাধাৰীঘাটৰ সন্ধি (১৬৬৩)

যুদ্ধ সমাপ্ত কৰিবলৈ এখন চুক্তি স্বাক্ষৰিত হয়। 

সন্ধিৰ চৰ্তসমূহ

• আহোমসকলে মান্তি হ’ল :
  • কৰ (tribute) পৰিশোধ কৰিবলৈ
  • ক্ষতিপূৰণ (compensation) দিবলৈ
• মোগলক ৰাজকীয় জিম্মি (Royal hostages) প্ৰদান কৰা হৈছিল

গুৰুত্ব (Significance)

• • সাময়িক মোগল আধিপত্য প্ৰদৰ্শন কৰিলে
  • কিন্তু এয়াও প্ৰমাণ কৰিলে যে: মোগলে অসমক সম্পূৰ্ণৰূপে নিয়ন্ত্ৰণ (fully control) কৰিব নোৱাৰে।

শৰাইঘাটৰ যুদ্ধ (১৬৭১) – টাৰ্ণিং পইণ্ট

শৰাইঘাটৰ যুদ্ধ (১৬৭১) অসমৰ ইতিহাসৰ আটাইতকৈ বিখ্যাত যুদ্ধ (most famous battle) ।

নেতৃত্ব (Leadership)

• • আহোম পক্ষৰ নেতৃত্ব দিছিল লাচিত বৰফুকনে (Lachit Borphukan)
  • মোগল পক্ষৰ নেতৃত্ব দিছিল ৰাজা ৰাম সিং প্ৰথনে (Raja Ram Singh I)

স্থান (Location)

• • গুৱাহাটীৰ ওচৰৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ ওপৰত

আহোমৰ কৌশল (Ahom Strategies)

• • গেৰিলা যুদ্ধ (Guerrilla warfare)
  • নৌ যুদ্ধ (Naval warfare)
  • নদীৰ ভূগোলৰ (river geography) ব্যৱহাৰ

বিখ্যাত উদাহৰণ তেওঁ আনকি গাফিলতিৰ বাবে নিজৰ আত্মীয়কো শাস্তি দিছিল। ‘তেওঁৰ নিজৰ মোমায়েকে (own maternal uncle) কামটো তদাৰক কৰি আছিল। বৰফুকনে নিৰ্মাণস্থলীত হঠাত উপস্থিত হৈ সৈন্যসকলক টোপনি গৈ থকা আৰু কাম আধৰুৱা হৈ থকা দেখিলে। তেওঁ ঘোষণা কৰিলে “দেশতকৈ মোমাই ডাঙৰ নহয়” আৰু তেওঁক তৰোৱালেৰে কাটিলে।’

ফলাফল (Outcome)

• মোগল বাহিনীৰ সম্পূৰ্ণ পৰাজয়
• মোগল পিছুৱাই যাবলৈ বাধ্য হ’ল

এই যুদ্ধ কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল?

• প্ৰমাণ কৰিলে যে: “হাজন কৌশল > প্ৰতিৰক্ষা জাহাজ” (Hajon strategy > defense fleet) । ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল এক বিশাল নৌবাহিনীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰাতকৈ সৰু, দ্ৰুতবেগি, স্থানীয় নাও আৰু ৰণকৌশলগত স্থিতি (small, fast, local boats and strategic positioning) ব্যৱহাৰ কৰা।
• ই নিম্নলিখিত বিষয়বোৰৰ প্ৰতীক হৈ পৰিল:
  • অসমীয়া গৌৰৱ
  • জাতীয় প্ৰতিৰোধ
• আহোমসকলে প্ৰমাণ কৰিলে যে, সুচতুৰ কৌশল + মনোবল + নেতৃত্বৰ (smart tactics + morale + leadership) ব্যৱহাৰেৰে সংখ্যাত অধিক শত্ৰুকো পৰাস্ত কৰিব পাৰি।

ইটাখুলিৰ ৰণ (১৬৮২) – চূড়ান্ত বিজয়

বিখ্যাত শৰাইঘাটৰ যুদ্ধৰ (১৬৭১) পিছত মোগল বাহিনীয়ে ইতিমধ্যে এক বৃহৎ বিপৰ্যয়ৰ সন্মুখীন হৈছিল। অৱশ্যে তেওঁলোকে অসমত নিজৰ উচ্চাকাংক্ষা সম্পূৰ্ণৰূপে ত্যাগ কৰা নাছিল। তেওঁলোকে এতিয়াও ৰণকৌশলগত অঞ্চলসমূহৰ ওপৰত কিছু নিয়ন্ত্ৰণ বজাই ৰাখিছিল, বিশেষকৈ গুৱাহাটীৰ চাৰিওফালে, যিটো এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সামৰিক আৰু প্ৰশাসনিক কেন্দ্ৰ আছিল। আহোমসকলে বুজি পাইছিল যে যেতিয়ালৈকে এই অৱশিষ্ট মোগল দুৰ্গসমূহ আঁতৰোৱা নহয়, অসমৰ নিৰাপত্তা ভাবুকিৰ মুখত থাকিব। ইয়াৰ ফলতেই ইটাখুলিত (Itakhuli) চূড়ান্ত মুখামুখি হৈছিল।

কি ঘটিছিল (What Happened)

• আহোমৰ তীব্ৰ প্ৰতি-আক্ৰমণ
  • গদাধৰ সিংহৰ (Gadadhar Singha) নেতৃত্বত আহোম ৰাজ্যই নিজৰ সামৰিক শক্তি পুনৰ সংগঠিত কৰি এক বৃহৎ আক্ৰমণৰ বাবে সাজু হৈছিল।
  • অতীতৰ প্ৰতিৰক্ষামূলক যুদ্ধৰ বিপৰীতে এইবাৰ আহোমসকলে আগভাগ লৈছিল।
  • তেওঁলোকে পশ্চিম অসমত মোগলৰ দখলত থকা স্থানসমূহৰ বিৰুদ্ধে এক শক্তিশালী প্ৰতি-আক্ৰমণ (powerful counterattack) চলাইছিল।
  • ইয়াৰ পৰা প্ৰতিৰোধৰ পৰা হেৰুৱা ভূখণ্ডৰ আক্ৰমণাত্মক পুনৰুদ্ধাৰলৈ (aggressive recovery) এক পৰিৱৰ্তন দেখা গৈছিল।
• ইটাখুলি দুৰ্গ (গুৱাহাটী) দখল
  • এই অভিযানৰ কেন্দ্ৰীয় লক্ষ্য আছিল বৰ্তমানৰ গুৱাহাটীত অৱস্থিত ইটাখুলি দুৰ্গ (Itakhuli Fort) ।
  • এই দুৰ্গটোৰ যথেষ্ট ৰণকৌশলগত গুৰুত্ব আছিল কাৰণ ই ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ প্ৰৱেশ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছিল।
  • আহোম বাহিনীয়ে সফলতাৰে আক্ৰমণ কৰি দুৰ্গটো দখল কৰে, যাৰ ফলত অঞ্চলটোত মোগল প্ৰতিৰক্ষাৰ অন্তিমটো স্তৰ ভাঙি পৰে।
  • ইটাখুলিৰ পতনে অসমত মোগল কৰ্তৃত্বৰ পতনক সূচাইছিল।
• মোগলসকলক সম্পূৰ্ণৰূপে খেদি পঠোৱা হ’ল
  • ইটাখুলি হেৰুৱাৰ পিছত মোগল সৈন্য পিছুৱাই যাবলৈ বাধ্য হয়।
  • তেওঁলোকক অসমৰ পৰা সম্পূৰ্ণৰূপে খেদি পঠোৱা হৈছিল, আৰু অঞ্চলটোত কোনো ডাঙৰ মোগল সামৰিক উপস্থিতি বাকী থকা নাছিল।
  • এয়া কেৱল যুদ্ধক্ষেত্ৰত পৰাজয় নাছিল—এয়া আছিল অসমত মোগলৰ ৰাজনৈতিক উচ্চাকাংক্ষাৰ এক স্থায়ী অন্ত।

ফলাফল (Result)

• অসমত মোগল উচ্চাকাংক্ষাৰ অন্ত
• • এই যুদ্ধই অসম জয় কৰাৰ সকলো গুৰুতৰ মোগল প্ৰচেষ্টাৰ অন্ত পেলালে।
  • দশক দশক ধৰি,ধৰি মোগল সাম্ৰাজ্যই পূব দিশলৈ নিজৰ প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল, কিন্তু ইটাখুলিয়ে প্ৰমাণ কৰিলে যে অসমক বশ কৰিব নোৱাৰি।
  • এয়া উত্তৰ-পূবত সাম্ৰাজ্যিক সম্প্ৰসাৰণৰ ব্যৰ্থতা (failure) হিচাপে চিহ্নিত হ’ল।
• আহোমৰ সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ পুনৰুদ্ধাৰ
• • মোগল বাহিনী বহিষ্কৃত হোৱাৰ লগে লগে আহোমসকলে গুৱাহাটী আৰু আশে-পাশে থকা ভূখণ্ডৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ পুনৰ লাভ কৰে।
  • ইয়াৰ ফলত আহোম ৰাজ্যৰ আঞ্চলিক অখণ্ডতা পুনৰ ঘূৰি আহিল।
  • ইয়াৰ লগতে ই গদাধৰ সিংহৰ (Gadadhar Singha) শাসনৰ বৈধতা আৰু কৰ্তৃত্ব শক্তিশালী কৰিছিল।

ঐতিহাসিক গুৰুত্ব (Historical Importance)

ইটাখুলিৰ ৰণ কেৱল এক সামৰিক বিজয়তকৈও অধিক আছিল—এয়া আছিল অসমৰ সাৰ্বভৌমত্বৰ অন্তিম সুৰক্ষা (final safeguard of Assam’s sovereignty) । যদি শৰাইঘাট টাৰ্ণিং পইণ্ট আছিল, তেন্তে ইটাখুলি আছিল চূড়ান্ত বিজয় (conclusive victory) যিয়ে প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্ম ধৰি অসমৰ স্বাধীনতা সুৰক্ষিত কৰিছিল। ই নিশ্চিত কৰিছিল যে আহোম ৰাজ্য ভাৰতৰ সেই কেইটামান আঞ্চলিক শক্তিৰ ভিতৰত এটা হৈ থাকিল যিয়ে সফলতাৰে মোগল আধিপত্য প্ৰতিৰোধ কৰিছিল।

মুখ্য ঘটনাসমূহৰ সাৰাংশ (Summary of Major Events)

আহোমৰ সফলতাৰ কাৰণসমূহ

১. শক্তিশালী নেতৃত্ব – লাচিত বৰফুকনৰ দৰে নেতা

২. ভূগোলৰ জ্ঞান – নদী, বননি আৰু ভূখণ্ডৰ ফলপ্ৰসূ ব্যৱহাৰ

৩. গেৰিলা যুদ্ধ – নমনীয় আৰু অপ্ৰত্যাশিত কৌশল

 ৪. নৌ শক্তি – ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ

আহোম-মোগল সংঘাতসমূহ এক শক্তিশালী উদাহৰণ যে কেনেকৈ এটা আঞ্চলিক ৰাজ্যই এক শক্তিশালী সাম্ৰাজ্যক সফলতাৰে প্ৰতিৰোধ কৰিছিল।

• • আহোমসকলে অসমৰ স্বাধীনতা ৰক্ষা কৰিছিল
  • সামৰিক উদ্ভাৱন (military innovation) প্ৰদৰ্শন কৰিছিল
  • আঞ্চলিক পৰিচয় আৰু গৌৰৱ শক্তিশালী কৰিছিল

এই সংঘাতসমূহ সদায় নিম্নলিখিত বিষয়বোৰৰ প্ৰতীক হৈ থাকিব:

• • সাহস (Courage)
  • একতা (Unity)
  • ৰণকৌশলগত পাৰদৰ্শিতা (Strategic brilliance)