প্ৰাচীন ঐতিহাসিক অসমৰ উৎসসমূহ (খ্ৰীষ্টীয় চতুৰ্থৰ পৰা দ্বাদশ শতিকা)
খ্ৰীষ্টীয় চতুৰ্থ আৰু দ্বাদশ শতিকাৰ মাজৰ প্ৰাচীন ঐতিহাসিক অসমৰ ইতিহাস—যিটো সময়ত কামৰূপ ৰাজ্যৰ (Kamarupa kingdom) আধিপত্য আছিল—বিভিন্ন ঐতিহাসিক উৎসৰ (historical sources) জৰিয়তে পুনৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। পৰৱৰ্তী সময়ৰ দৰে ইয়াত কোনো বিতং ইতিবৃত্ত বা বুৰঞ্জী উপলব্ধ নহয়, সেয়েহে অসমৰ প্ৰাচীন ইতিহাস মূলতঃ পুৰাতাত্ত্বিক আৱিষ্কাৰ (archaeological discoveries), শিলালিপি (inscriptions), সাহিত্যিক পুথি (literary texts) আৰু বিদেশী ভ্ৰমণকাৰীৰ বিৱৰণৰ (foreign travel accounts) ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
এই উৎসসমূহে ইতিহাসবিদসকলক প্ৰাচীন অসমৰ ৰাজনৈতিক প্ৰতিষ্ঠান (political institutions), বংশানুক্ৰম (dynastic succession), ভূমিদান ব্যৱস্থা (land grant system), ধৰ্মীয় পৃষ্ঠপোষকতা (religious patronage) আৰু সাংস্কৃতিক আদান-প্ৰদান বুজাত সহায় কৰে। প্ৰধান উৎসসমূহৰ ভিতৰত আছে:
- শিলালিপি বা লিপি (Inscriptions) (বিশেষকৈ তাম্ৰফলি আৰু শিলৰ লিপি)
- সংস্কৃত আৰু অন্যান্য ভাষাত লিখা সাহিত্যিক পুথি (Literary texts)
- ভ্ৰমণকাৰী আৰু ৰাজদূতসকলৰ বিদেশী বিৱৰণ (Foreign accounts)
- মুদ্ৰা সম্পৰ্কীয় প্ৰমাণ (Numismatic evidence) আৰু পুৰাতাত্ত্বিক শিল্পকৰ্ম (archaeological artefacts)
এই প্ৰতিটো উৎসই এই সময়ছোৱাৰ কামৰূপৰ সামাজিক, ৰাজনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক জীৱনৰ ওপৰত এক ভিন্ন দৃষ্টিভংগী প্ৰদান কৰে।
লিপি বা শিলালিপি: আটাইতকৈ নিৰ্ভৰযোগ্য ঐতিহাসিক প্ৰমাণ (Inscriptions: The Most Reliable Historical Evidence)
- উপলব্ধ সকলো উৎসৰ ভিতৰত, লিপি বা শিলালিপিসমূহক (inscriptions) প্ৰাচীন অসমৰ ৰাজনৈতিক ইতিহাসৰ বাবে আটাইতকৈ নিৰ্ভৰযোগ্য আৰু প্ৰত্যক্ষ প্ৰমাণ (most reliable and direct evidence) বুলি গণ্য কৰা হয়। এই লিপিসমূহ সাধাৰণতে ৰজাসকলে জাৰি কৰিছিল আৰু তাম্ৰফলি (copper plates) বা শিলত (rocks) খোদিত কৰা হৈছিল।
- এইবোৰত বহুতো মূল্যবান তথ্য পোৱা যায়, যেনে:
- ৰাজকীয় বংশাৱলী (Royal genealogies)
- ভূমিদান আৰু প্ৰশাসনিক আদেশ (Land grants and administrative orders)
- ৰজাসকলৰ উপাধি আৰু কৃতিত্ব (Titles and achievements of kings)
- শাসকসকলৰ ধৰ্মীয় বিশ্বাস বা সম্পৰ্ক (Religious affiliations)
- ৰাজ্যৰ ভৌগোলিক সীমা (Territorial boundaries)
- যিহেতু এই নথিপত্ৰসমূহ ৰজাসকলৰ শাসনকালতেই সৃষ্টি কৰা হৈছিল, সেয়েহে এইবোৰে প্ৰত্যক্ষ ঐতিহাসিক তথ্য (first-hand historical data) প্ৰদান কৰে।
তাম্ৰফলিৰ লিপি (Copper Plate Inscriptions)
- এই সময়ছোৱাত অসমত আৱিষ্কৃত বেছিভাগ লিপিয়েই হ’ল বৰ্মন (Varman), ম্লেচ্ছ (Mlechchha) আৰু পাল (Pala) বংশৰ শাসকসকলে জাৰি কৰা তাম্ৰফলি (copper plate grants)।
- এই ফলিবোৰ সাধাৰণতে তেতিয়াই জাৰি কৰা হৈছিল যেতিয়া এজন ৰজাই তলত দিয়া ব্যক্তিক ভূমি দান কৰিছিল:
- ব্ৰাহ্মণসকলক
- মন্দিৰক
- ধৰ্মীয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহক
- এইধৰণৰ দানসমূহক প্ৰায়েই ব্ৰহ্মদেয় দান (Brahmadeya grants) বুলি জনা গৈছিল, যিবোৰ ধৰ্মীয় আৰু শৈক্ষিক উদ্দেশ্যত দান কৰা কৰ-মুক্ত ভূমি (tax-free lands) আছিল।
- অসমত আৱিষ্কৃত কেইবাখনো তাম্ৰফলিয়ে কামৰূপৰ শাসকসকলৰ বিষয়ে বিতং তথ্য প্ৰদান কৰে।
তাম্ৰফলি (Copper Plate) | জাৰি কৰা ৰজা (Issuing King) | ঐতিহাসিক গুৰুত্ব (Historical Importance) |
ডুবি তাম্ৰফলি (Dubi Copper Plate) | ভাস্কৰবৰ্মন | বৰ্মন বংশৰ বংশাৱলী প্ৰদান কৰে |
নিধানপুৰ তাম্ৰফলি (Nidhanpur Copper Plate) | ভাস্কৰবৰ্মন | ভূমিদান আৰু কামৰূপৰ ভৌগোলিক সীমাৰ তথ্য দিয়ে |
গুৱাকুচি তাম্ৰফলি (Guwakuchi Copper Plate) | ইন্দ্ৰপাল | প্ৰশাসনিক বিভাজন আৰু ভূমিদানৰ বৰ্ণনা কৰে |
শুভঙ্কৰপাটক ফলি (Subhankarapataka Plate) | ধৰ্মপাল | ধৰ্মীয় পৃষ্ঠপোষকতাৰ বিষয়ে তথ্য প্ৰদান কৰে |
- তাম্ৰফলিৰ গুৰুত্ব (Importance of Copper Plate Records): এই লিপিসমূহে প্ৰাচীন অসমীয়া ইতিহাসৰ বহু দিশ উন্মোচন কৰে।
- ৰজাসকলৰ বংশাৱলী আৰু উত্তৰাধিকাৰ (genealogy and succession)
- কামৰূপ ৰাজ্যৰ প্ৰশাসনিক গাঁথনি (administrative structure)
- ব্ৰাহ্মণ্য সংস্কৃতিৰ প্ৰসাৰ (spread of Brahmanical culture)
- ৰাজনৈতিক একত্ৰীকৰণৰ বাবে ব্যৱহৃত ভূমিদান ব্যৱস্থা (land grant system)
- গতিকে, প্ৰাচীন অসমৰ ৰাজনৈতিক ইতিহাস পুনৰ নিৰ্মাণৰ বাবে তাম্ৰফলিৰ লিপিসমূহ প্ৰাথমিক উৎস (primary sources) হিচাপে কাম কৰে।
শিলালিপি (Rock Inscriptions)
- তাম্ৰফলিৰ উপৰিও অসমত কেইবাখনো শিলালিপি (rock inscriptions) পোৱা গৈছে। এই লিপিবোৰ সাধাৰণতে গুৰুত্বপূৰ্ণ ধৰ্মীয় বা কৌশলগত স্থানৰ প্ৰাকৃতিক শিলৰ পৃষ্ঠত খোদিত কৰা হৈছিল।
- এইবোৰত প্ৰায়ে পোৱা যায়:
- ৰাজকীয় প্ৰশস্তি (Royal eulogies)
- বিজয় ঘোষণা (Victory proclamations)
- মন্দিৰ বা দেৱ-দেৱীলৈ উৎসৰ্গা (Dedications to temples or deities)
অসমৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ শিলালিপিসমূহ:
লিপি (Inscription) | স্থান (Location) | জাৰি কৰা ৰজা (Issuing King) | তাৎপৰ্য (Significance) |
উমাচল শিলালিপি | নীলাচল পাহাৰ | সুৰেন্দ্ৰবৰ্মন | ধৰ্মীয় পৃষ্ঠপোষকতা সূচায় |
তেজপুৰ শিলালিপি | তেজপুৰ | হৰ্জৰবৰ্মন | ৰাজনৈতিক কৃতিত্বৰ বৰ্ণনা কৰে |
এই লিপিসমূহে ইতিহাসবিদসকলক কামৰূপৰ ৰজাসকলৰ ধৰ্মীয় নীতি, সামৰিক সফলতা আৰু ৰাজকীয় আদৰ্শ বুজাত সহায় কৰে।
সাহিত্যিক উৎস (Literary Sources)
লিপিসমূহৰ উপৰিও, ইতিহাসবিদসকলে ভাৰতৰ অন্যান্য অঞ্চলৰ পণ্ডিত আৰু ৰাজসভাৰ ইতিহাসবিদসকলে লিখা সাহিত্যিক কৰ্মৰ (literary works) ওপৰতো নিৰ্ভৰ কৰে।
এই পুথিবোৰ মূল্যবান কাৰণ এইবোৰে কামৰূপ ৰাজ্যৰ বাহ্যিক উল্লেখ (external references) প্ৰদান কৰে।
এই ধৰণৰ উল্লেখবোৰে প্ৰমাণ কৰে যে প্ৰাচীন মধ্যযুগীয় ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক ক্ষেত্ৰখনত অসম সুপৰিচিত আছিল।
হৰ্ষচৰিত (Harsacharita)
- আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ সাহিত্যিক উৎসসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম হ’ল বিখ্যাত সংস্কৃত পণ্ডিত বাণভট্টই (Banabhatta) লিখা ‘হৰ্ষচৰিত’।
- এই পুথিত হৰ্ষবৰ্ধনৰ (Harshavardhana) শাসনকালৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
- এই গ্ৰন্থত বাণভট্টই হৰ্ষ আৰু কামৰূপৰ ভাস্কৰবৰ্মনৰ মাজৰ নিবিড় বন্ধুত্ব আৰু কূটনৈতিক মিত্ৰতাৰ (diplomatic alliance) কথা উল্লেখ কৰিছে।
- এই প্ৰসংগটো গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ ই দেখুৱায় যে:
- কামৰূপ এখন শক্তিশালী আৰু সন্মানীয় ৰাজ্য আছিল।
- ইয়াৰ ভাৰতৰ ডাঙৰ সাম্ৰাজ্যসমূহৰ সৈতে কূটনৈতিক সম্পৰ্ক আছিল।
- ইয়াৰ শাসকসকল সংস্কৃত আৰু উচ্চ শিক্ষিত মৰ্যাদাসম্পন্ন (cultured and sophisticated monarchs) হিচাপে স্বীকৃত আছিল।
ৰামচৰিত (Ramacharita)
- আন এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎস হ’ল সন্ধ্যা কৰ নন্দীয়ে (Sandhyakar Nandi) লিখা ‘ৰামচৰিত’।
- এই গ্ৰন্থত বংগৰ পাল শাসকসকলৰ (Pala rulers of Bengal) সৈতে জড়িত ৰাজনৈতিক ঘটনাবোৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে আৰু মাজে মাজে কামৰূপৰ কথাও উল্লেখ কৰা হৈছে।
- এই পুথিৰ পৰা ইতিহাসবিদসকলে তলত দিয়া বিষয়বোৰৰ আভাস পায়:
- পূব ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক সংঘাত (Political conflicts)
- ৰাজ্যসমূহৰ মাজত মিত্ৰতা (Interstate alliances)
- বংগ আৰু অসমৰ মাজৰ আঞ্চলিক শক্তিৰ গতিশীলতা (regional power dynamics)
ৰাজতৰংগিনী (Rajatarangini)
- কলহনৰ (Kalhana) দ্বাৰা ৰচিত বিখ্যাত ঐতিহাসিক ইতিবৃত্ত ‘ৰাজতৰংগিনী’তো কামৰূপৰ উল্লেখ আছে।
- যদিও এই পুথিত মূলতঃ কাশ্মীৰৰ ইতিহাস বৰ্ণনা কৰা হৈছে, ইয়াত পূবৰ ৰাজ্যসমূহৰ সৈতে থকা কূটনৈতিক আৰু সামৰিক যোগাযোগৰ উল্লেখ আছে।
- ইয়াৰ পৰা দেখা যায় যে কামৰূপ ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰান্তক সংযোগ কৰা এক বহল ৰাজনৈতিক নেটৱৰ্কৰ অংশ আছিল।
চীনা বিৱৰণ আৰু বিদেশী নথিপত্ৰ (Chinese Accounts and Foreign Records)
- বিদেশী ভ্ৰমণকাৰী আৰু ৰাজদূতসকলেও এই সময়ছোৱাৰ ভাৰতৰ মূল্যবান বিৱৰণ এৰি থৈ গৈছে।
- এই নথিপত্ৰবোৰে কামৰূপৰ ৰাজনৈতিক গুৰুত্বৰ এক স্বতন্ত্ৰ নিশ্চিতি (independent confirmation) প্ৰদান কৰে।
- তেনে এক উল্লেখ পোৱা যায় ওৱাং জুয়ানচেৰ (Wang Xuance) পৰা, যি হৰ্ষৰ শাসনকালত ভাৰত ভ্ৰমণ কৰিছিল।
- চীনা নথিপত্ৰত কামৰূপক ভাৰতৰ পূব সীমান্তৰ এখন সমৃদ্ধিশালী আৰু শক্তিশালী ৰাজ্য হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
হিউৱেন চাঙৰ বিৱৰণ (Account of Xuanzang / Hiuen Tsang)
- এই সময়ছোৱাৰ সৈতে জড়িত আটাইতকৈ বিখ্যাত বিদেশী ভ্ৰমণকাৰীসকলৰ এজন হ’ল চীনা বৌদ্ধ ভিক্ষু হিউৱেন চাং (Xuanzang)।
- তেওঁ খ্ৰীষ্টীয় সপ্তম শতিকাত হৰ্ষবৰ্ধনৰ শাসনকালত সমগ্ৰ ভাৰত ভ্ৰমণ কৰিছিল।
- যদিও হিউৱেন চাঙে ব্যক্তিগতভাৱে কামৰূপ ভ্ৰমণ কৰা নাছিল, তথাপিও তেওঁ অন্যান্য ভ্ৰমণকাৰী আৰু পণ্ডিতসকলৰ তথ্যৰ ভিত্তিত ৰাজ্যখনৰ বিষয়ে তথ্য লিপিবদ্ধ কৰিছিল।
- হিউৱেন চাঙৰ বিৱৰণ অনুসৰি:
- ভাস্কৰবৰ্মন এজন শক্তিশালী আৰু ন্যায়পৰায়ণ শাসক আছিল।
- কামৰূপ ৰাজ্য সু-প্ৰশাসিত (well-administered) আছিল।
- মানুহবোৰ সমৃদ্ধিশালী আৰু সাংস্কৃতিকভাৱে উন্নত আছিল।
তেওঁৰ পৰ্যবেক্ষণে ইতিহাসবিদসকলক বুজাত সহায় কৰে:
- অসমৰ ভূ-ৰাজনৈতিক গুৰুত্ব (geo-political importance)
- আঞ্চলিক কূটনীতিৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ ভূমিকা
- ইয়াৰ ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক বিকাশ
মুদ্ৰা সম্পৰ্কীয় প্ৰমাণ আৰু প্ৰাচীন মুদ্ৰাৰ অনুপস্থিতি (Numismatic Evidence and Absence of Early Coins)
প্ৰাচীন অসমীয়া ইতিহাসৰ এটা আমোদজনক দিশ হ’ল খ্ৰীষ্টীয় চতুৰ্থৰ পৰা দ্বাদশ শতিকাৰ ভিতৰত থলুৱা মুদ্ৰাৰ (indigenous coinage) প্ৰায় সম্পূৰ্ণ অনুপস্থিতি।
সমসাময়িক বহু ভাৰতীয় ৰাজ্যৰ দৰে কামৰূপৰ শাসকসকলে বৃহৎ সংখ্যক ধাতুৰ মুদ্ৰা জাৰি কৰা নাছিল।
মুদ্ৰাৰ অনুপস্থিতিৰ প্ৰভাৱ:
মুদ্ৰাৰ এই অভাৱে অৰ্থনীতিৰ কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য সূচায়:
অৰ্থনৈতিক বৈশিষ্ট্য | ব্যাখ্যা |
অবৈধানিক বা মুদ্ৰাহীন অৰ্থনীতি (Non-monetized economy) | বাণিজ্য হয়তো বহুলাংশে বিনিময় প্ৰথাৰ (barter) ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল |
ভূমি-নিৰ্ভৰ অৰ্থনীতি (Land-based economy) | ভূমিদান আছিল মূল অৰ্থনৈতিক আহিলা |
কৰদান ব্যৱস্থা (Tributary system) | স্থানীয় মুৰব্বীসকলে মুদ্ৰাৰ পৰিৱৰ্তে কৰ বা উপহাৰ দিছিল |
মুদ্ৰাৰ পৰিৱৰ্তে অৰ্থনীতি চলিছিল:
- কৃষি উৎপাদনৰ জৰিয়তে
- ভূমি পুনৰ বিতৰণৰ জৰিয়তে
- প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণৰ জৰিয়তে
পুৰাতাত্ত্বিক শিল্পকৰ্ম (Archaeological Artefacts)
যদিও মুদ্ৰা দুৰ্লভ, পুৰাতাত্ত্বিকসকলে আৱিষ্কাৰ কৰিছে:
- ধাতুৰ মোহৰ (Metal seals)
- মন্দিৰৰ শিল্পকৰ্ম (Temple artefacts)
- আলংকাৰিক ধাতুৰ বস্তু (Decorative metal objects)
এই তথ্যসমূহে প্ৰাচীন অসমৰ হস্তশিল্প উৎপাদন, বাণিজ্য আৰু অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ বিষয়ে আভাস দিয়ে।
ঐতিহাসিক উৎসসমূহৰ গুৰুত্ব (Importance of Historical Sources)
শিলালিপি, সাহিত্যিক পুথি, বিদেশী বিৱৰণ আৰু পুৰাতাত্ত্বিক প্ৰমাণৰ সংমিশ্ৰণে ইতিহাসবিদসকলক খ্ৰীষ্টীয় চতুৰ্থৰ পৰা দ্বাদশ শতিকাৰ ভিতৰত কামৰূপৰ ইতিহাস পুনৰ নিৰ্মাণ কৰিবলৈ সুযোগ দিয়ে।
প্ৰতিটো উৎসই বেলেগ বেলেগ তথ্য প্ৰদান কৰে:
উৎসৰ প্ৰকাৰ | ঐতিহাসিক অৱদান |
শিলালিপি/লিপি | বংশাৱলী, প্ৰশাসন, ভূমিদান |
সাহিত্যিক পুথি | ৰাজনৈতিক ঘটনা আৰু কূটনৈতিক সম্পৰ্ক |
বিদেশী বিৱৰণ | কামৰূপৰ ওপৰত বাহ্যিক দৃষ্টিভংগী |
মুদ্ৰা সম্পৰ্কীয় প্ৰমাণ | অৰ্থনৈতিক গাঁথনি আৰু বাণিজ্যৰ ধৰণ |
একে লগে এই উৎসসমূহে প্ৰাচীন অসমৰ ৰাজনৈতিক, সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক জীৱনৰ এক সামগ্ৰিক ছবি দাঙি ধৰে।
চতুৰ্থৰ পৰা দ্বাদশ শতিকালৈকে প্ৰাচীন ঐতিহাসিক অসমৰ উৎসসমূহে কামৰূপ ৰাজ্যৰ ইতিহাস বুজাৰ আধাৰ তৈয়াৰ কৰে। তাম্ৰফলিৰ লিপি, শিলালিপি, সাহিত্যিক কৰ্ম আৰু বিদেশী ভ্ৰমণ বিৱৰণৰ জৰিয়তে ইতিহাসবিদসকলে প্ৰাচীন অসমৰ বংশানুগত ইতিহাস, প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা আৰু সাংস্কৃতিক জীৱন পুনৰ নিৰ্মাণ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে।
যদিও মুদ্ৰাৰ অনুপস্থিতিয়ে কিছুমান প্ৰত্যাহ্বানৰ সৃষ্টি কৰে, তথাপিও উপলব্ধ প্ৰমাণসমূহে স্পষ্টকৈ দেখুৱায় যে কামৰূপ প্ৰাচীন মধ্যযুগীয় ভাৰতৰ এক সুসংগঠিত আৰু প্ৰভাৱশালী ৰাজ্য আছিল। এই ঐতিহাসিক উৎসসমূহে কেৱল ইয়াৰ শাসকসকলৰ ৰাজনৈতিক কৃতিত্বই প্ৰকাশ নকৰে, বৰঞ্চ দক্ষিণ আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ বহল সাংস্কৃতিক আৰু ৰাজনৈতিক জগতখনৰ সৈতে অসমৰ সম্পৰ্ককো আলোকপাত কৰে।